Rozdział ósmy Przysłów jest przywoływany w sporach o tożsamość Mesjasza od stuleci, i to przez obie strony. Jedni widzą w nim Syna istniejącego przed stworzeniem, drudzy dowód, że został stworzony jako pierwszy. Zanim rozstrzygniemy, kto ma rację, warto sprawdzić rzecz podstawową: o czym jest ten tekst.
Poemat i jego bohaterka
Pan posiadł mnie na początku swej drogi, przed swymi dziełami, przed wszystkimi czasy. Przed wiekami zostałam ustanowiona, od początku; zanim powstała ziemia; Gdy jeszcze nie było głębin, zostałam zrodzona, kiedy jeszcze nie było źródeł obfitujących w wody. Zanim góry zostały założone, nim były pagórki, zostałam zrodzona. Gdy jeszcze nie stworzył ziemi ani pól, ani początku prochu okręgu ziemskiego; Kiedy przygotowywał niebiosa, byłam tam; gdy odmierzał okrąg nad powierzchnią głębi; Gdy w górze utwierdzał obłoki i umacniał źródła głębin; Gdy wyznaczał morzu jego granice, by wody nie przekraczały jego rozkazu, kiedy ustalał fundamenty ziemi; Byłam wtedy przy nim jak wychowanka i byłam jego radością każdego dnia, ciesząc się zawsze przed nim; Radując się na okręgu jego ziemi, rozkoszując się synami ludzkimi.
Prz 8,22-31
Mówiąca jest tu Mądrość i mówi w rodzaju żeńskim. Nie jest to postać wprowadzona nagle w ósmym rozdziale. Pojawia się już w pierwszym i zachowuje się dokładnie tak samo: woła publicznie, wzywa prostych, obiecuje wylanie ducha.
Mądrość woła na dworze, podnosi swój głos na ulicach. Woła w największym zgiełku, u wrót bram, w mieście wygłasza swoje słowa: Jak długo, prości, będziecie kochać głupotę, szydercy – lubować się w swoim szyderstwie, a głupi – nienawidzić wiedzy? Nawróćcie się na moje upomnienie; oto wyleję na was mojego ducha, oznajmię wam moje słowa.
Prz 1,20-23
W dziewiątym rozdziale buduje dom, zastawia stół i wysyła służące z zaproszeniem.
Mądrość zbudowała sobie dom i wyciosała siedem słupów; Zabiła swoje bydło, zmieszała wino i zastawiła stół; Rozesłała swoje służące, woła na szczytach najwyższych miejsc miasta: Ktokolwiek jest prostym, niech wstąpi; a do nierozumnego mówi: Chodźcie, jedzcie mój chleb i pijcie wino, które zmieszałam. Porzućcie głupotę, a będziecie żyli, i chodźcie drogą roztropności.
Prz 9,1-6
To jest jednolita konstrukcja literacka rozciągnięta na kilka rozdziałów, w której Mądrość ma także przeciwniczkę, kobietę głupią, urządzającą własne zaproszenie. Kto chce czytać rozdział ósmy jako opis osoby Mesjasza, musi wyjaśnić, dlaczego pozostałe wystąpienia tej samej postaci czyta inaczej.
Czym mądrość jest w Przysłowiach
Ta sama księga używa słowa mądrość także bez personifikacji, mówiąc o narzędziu stworzenia.
Pan ugruntował ziemię mądrością, a niebiosa umocnił rozumem.
Prz 3,19
Zdanie to pokazuje, o co chodzi w poemacie: mądrość była przy Bogu, gdy stwarzał, bo świat jest urządzony mądrze. To argument w sprawie, o którą księdze chodzi od pierwszego wersetu — żeby człowiek żył mądrze, bo mądrość leży u podstaw rzeczywistości.
Czy Nowe Przymierze czyta to jako proroctwo
Tu jest sedno. Autorzy Nowego Przymierza cytują Tanach nieustannie i wskazują dziesiątki miejsc mówiących o Mesjaszu. Prz 8 nie ma wśród nich ani razu. Nie cytuje go żadna Ewangelia, żaden list i żadne kazanie w Dziejach. To milczenie jest wymowne przy tekście tak wyrazistym.
Owszem, listy nazywają Mesjasza mądrością Bożą, ale nie robią tego przez odwołanie do Przysłów.
Lecz dla tych, którzy są powołani, zarówno dla Żydów, jak i Greków, głosimy Chrystusa – moc Bożą i mądrość Bożą.
1 Kor 1,24
Lecz wy z niego jesteście w Chrystusie Jezusie, który stał się dla nas mądrością od Boga i sprawiedliwością, i uświęceniem, i odkupieniem;
1 Kor 1,30
W którym są ukryte wszystkie skarby mądrości i poznania.
Kol 2,3
Jakub z kolei pisze o mądrości z góry w kategoriach cech, a nie osoby.
Mądrość zaś, która jest z góry, jest przede wszystkim czysta, następnie pokojowo usposobiona, łagodna, ustępliwa, pełna miłosierdzia i dobrych owoców, bezstronna i nieobłudna.
Jk 3,17
Dlaczego to ważne dla obu stron
Wniosek jest niewygodny symetrycznie. Kto chce dowodzić z Prz 8, że Mesjasz jest stworzony, opiera się na tekście, którego Nowe Przymierze nigdy o Nim nie orzeka. Kto chce dowodzić z Prz 8 preegzystencji Syna, robi to samo. Zdanie o zrodzeniu przed powstaniem ziemi jest w tym poemacie zdaniem o Mądrości, a nie o Mesjaszu, i przenoszenie go wymaga założenia, którego tekst nie daje.
Warto jednak zauważyć, dlaczego zestawienia się nasuwają. Poemat mówi o kimś obecnym przy stwarzaniu, a Nowe Przymierze mówi o Synu, przez którego wszystko powstało. Podobieństwo jest realne i nie należy udawać, że go nie ma.
Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga. Wszystko przez nie się stało, a bez niego nic się nie stało, co się stało.
J 1,1-3
On jest obrazem Boga niewidzialnego i pierworodnym wszelkiego stworzenia.
Kol 1,15
A do anioła kościoła w Laodycei napisz: To mówi Amen, świadek wierny i prawdziwy, początek stworzenia Bożego:
Ap 3,14
Trzeba tylko odróżnić dwie rzeczy: pokrewieństwo obrazów od cytatu. Pierwsze jest widoczne, drugiego nie ma. A doktryna zbudowana na pokrewieństwie obrazów jest zawsze słabsza niż ta, która ma za sobą cytat.
Jest jeszcze problem samego słownictwa poematu, o którym rzadko się wspomina, a który psuje szyki obu stronom naraz. W obrębie kilku wersetów pada zarówno mowa o ustanowieniu, jak i o zrodzeniu. Kto buduje na pierwszym, musi wyjaśnić drugie, i odwrotnie. Przekłady różnią się tu zresztą wyraźnie, bo hebrajski czasownik z wersetu dwudziestego drugiego bywa oddawany jako posiadł, stworzył albo nabył. Budowanie wniosku o pochodzeniu Mesjasza na wyrazie, którego oddanie jest sporne, to dokładnie ten rodzaj argumentu, którego należy unikać.
Ja, mądrość, mieszkam z rozwagą i odkrywam wiedzę roztropności.
Prz 8,12
Czego nie wiemy
Pismo nie mówi, kim albo czym jest Mądrość z Przysłów poza tym, co robi w poemacie. Nie wyjaśnia, czy personifikacja jest wyłącznie chwytem literackim, czy czymś więcej. Nie tłumaczy, dlaczego autorzy Nowego Przymierza, nazywając Mesjasza mądrością Bożą, nie sięgnęli po ten oczywisty tekst. Nie podaje też, jak rozumieć zdanie o ustanowieniu przed wiekami, skoro to samo miejsce mówi o zrodzeniu — a te dwa słowa ciągną w różne strony.
Zobacz też: Tanach · Ewangelia (besora) · Mesjasz (Maszijach) · Jakub · Nowe przymierze
