W hebrajskim tekście Księgi Rodzaju zdanie o Adamie i Ewie używa zwykłego czasownika oznaczającego poznanie. UBG oddaje go opisowo, słowem „obcował”, i robi to konsekwentnie — w tekście tego przekładu formy tego czasownika pojawiają się kilkadziesiąt razy, zawsze w kontekście współżycia. Decyzja jest zrozumiała, bo polskie „poznał swoją żonę” brzmiałoby dziś niejasno, ale coś przy tym ginie: związek między współżyciem a szerszym biblijnym pojęciem poznania.
Gdzie ten zwrot pada
Pierwsze wystąpienie otwiera dzieje ludzkości po wygnaniu z ogrodu:
Potem Adam obcował ze swoją żoną Ewą, a ta poczęła i urodziła Kaina. I powiedziała: Otrzymałam mężczyznę od Pana.
Rdz 4,1
Formuła powtarza się w tym samym rozdziale dwukrotnie, budując rytm rodowodu — mężczyzna, kobieta, poczęcie, imię:
I Kain obcował ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła Henocha. Zbudował też miasto i nazwał je imieniem swego syna – Henoch.
Rdz 4,17
I Adam znów obcował ze swoją żoną, a ona urodziła syna i nadała mu imię Set, mówiąc: Dał mi Bóg inne potomstwo za Abla, którego zabił Kain.
Rdz 4,25
Ten sam wzór wraca w kronikarskim wyliczeniu potomków znacznie później, co pokazuje, że nie jest to sformułowanie właściwe tylko najstarszym rozdziałom:
Potem obcował ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła syna, i nadał mu imię Beria, ponieważ stało się nieszczęście w jego domu.
1 Krn 7,23
Zwrot działa też w formie przeczącej i wtedy służy do stwierdzenia dziewictwa. Lot używa go, mówiąc o córkach, a Maria w rozmowie z aniołem:
Mam dwie córki, które jeszcze nie obcowały z mężczyzną. Pozwólcie, że wyprowadzę je do was, a czyńcie z nimi, co się wam podoba. Tylko tym mężczyznom nic nie czyńcie, bo dlatego weszli pod cień mego dachu.
Rdz 19,8
Wtedy Maria powiedziała do anioła: Jak to się stanie, skoro nie obcowałam z mężczyzną?
Łk 1,34
W opowieści o córce Jeftego to samo przeczenie zamyka całą relację i jest jedyną informacją o jej dalszym losie:
A gdy minęły dwa miesiące, wróciła do swego ojca i wypełnił on na niej swój ślub, który złożył, a ona nie obcowała z mężczyzną. I weszło to w zwyczaj w Izraelu;
Sdz 11,39
Dlaczego akurat „poznać”
Hebrajskie poznanie nie jest w Biblii przede wszystkim gromadzeniem informacji. Bliżej mu do doświadczenia i relacji. Ten sam czasownik opisuje, co Bóg wie o Abrahamie, i nie chodzi tam o zebrane dane, lecz o wybór i bliskość:
Znam go bowiem i wiem, że będzie nakazywał swoim synom i swemu domowi po sobie, aby strzegli drogi Pana oraz czynili sprawiedliwość i sąd; aby Pan sprowadził na Abrahama to, co mu powiedział.
Rdz 18,19
Amos używa go w zdaniu, w którym rzecz jasna nie może chodzić o samą wiedzę, bo Bóg wie przecież o wszystkich narodach. Chodzi o wyróżnienie i o związek:
Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi, dlatego was ukarzę za wszystkie wasze nieprawości.
Am 3,2
Na tym tle użycie tego samego czasownika do współżycia przestaje być tylko wstydliwym omówieniem. Jest raczej konsekwencją: relacja małżeńska to w tym języku najgłębsza forma poznania drugiego człowieka, a nie czynność obok relacji.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd polega na czytaniu zwrotu jako pruderyjnego omówienia. Biblia potrafi mówić o sprawach cielesnych bardzo bezpośrednio, także w prawie i u proroków, więc nie chodzi tu o unikanie tematu, lecz o inne rozłożenie akcentów.
Drugi błąd to przeciwna skrajność — uduchowienie zwrotu do tego stopnia, że przestaje on opisywać cokolwiek fizycznego. Tymczasem w każdym z przytoczonych miejsc następstwem jest poczęcie albo stwierdzenie jego braku, więc mowa o rzeczy jak najbardziej konkretnej.
Trzeci błąd bierze się z samego przekładu. Kto czyta wyłącznie po polsku, nie zobaczy w tych wersetach żadnego poznania, bo słowo to w nich nie pada. Znika przez to możliwość zauważenia, że ten sam czasownik łączy zdanie o Adamie i Ewie ze zdaniami o tym, jak Bóg zna swój lud. Warto o tym pamiętać przy dyskusjach o rzekomych ukrytych znaczeniach — nie ma tu żadnego ukrytego sensu, jest po prostu decyzja tłumaczy.
Czwarty błąd to nadużywanie zwrotu w drugą stronę. Nie każde biblijne poznanie ma podtekst seksualny; w ogromnej większości miejsc czasownik znaczy dokładnie to, co znaczy. Kontekst rozstrzyga, a nie samo słowo.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy dla mówiących po hebrajsku obie warstwy znaczeniowe były jednocześnie słyszalne, czy też użycie małżeńskie stało się na tyle utarte, że nikt nie myślał przy nim o poznaniu w sensie ogólnym. Języki zwykle działają tak, że oba mechanizmy występują naraz, ale tekst nie daje na to dowodu. Nie wiemy również, czy wybór tego właśnie czasownika był świadomą decyzją teologiczną autorów, czy po prostu odziedziczonym zwyczajem językowym całego regionu. Każda odpowiedź na te pytania jest rekonstrukcją, a nie odczytaniem.
