Kto porówna zdjęcie judzkiego ostrakonu z epoki królestwa ze zdjęciem zwoju z Qumran, zobaczy dwa różne pisma. Litery na skorupie są kanciaste, pochylone, o kształtach przypominających uproszczone rysunki. Litery na zwoju stoją prosto, mają wyrównaną wysokość i charakterystyczne poziome belki u góry. Język w obu wypadkach jest ten sam. Zmienił się alfabet.
Dwa pisma, jeden język
Starsze z nich nazywamy paleohebrajskim. To bezpośredni potomek linearnego pisma kananejskiego, ten sam krój, którym pisali Fenicjanie, Moabici i Ammonici, z drobnymi odrębnościami judzkimi. Nim zapisane są ostraka z Lakisz i Aradu, pieczęcie urzędników i inskrypcje z okresu monarchii.
Młodsze to pismo kwadratowe, zwane też aramejskim albo asyryjskim. Wyrosło z alfabetu aramejskiego i to nim zapisano niemal wszystkie zwoje znad Morza Martwego, a w prostej linii także dzisiejsze księgi drukowane po hebrajsku.
Dlaczego doszło do zmiany
Przyczyna była polityczna i praktyczna. Aramejski stał się językiem administracji kolejnych imperiów panujących nad Bliskim Wschodem, a wraz z językiem rozszedł się jego alfabet. Kto miał do czynienia z urzędem, uczył się pisać po aramejsku. Księga Ezdrasza notuje ten stan rzeczy wprost, opisując korespondencję z dworem perskim.
A za czasów Artakserksesa Biszlam, Mitredat, Tabeel wraz z pozostałymi towarzyszami napisali do Artakserksesa, króla Persji. List był sporządzony pismem syryjskim i przetłumaczony na język syryjski.
Ezd 4,7
Judejczycy wracający z wygnania byli już wyszkoleni w piśmie imperium. Stare litery pozostały im znane, ale przestały być pismem codziennym. Zmiana nie dokonała się dekretem ani z dnia na dzień — zwoje z Qumran pokazują oba kroje w użyciu jednocześnie, a przejście rozciągnęło się na pokolenia.
Gdzie stare litery zostały
Paleohebrajskie znaki nie zniknęły. Zachowały się dokładnie tam, gdzie chodziło o podkreślenie ciągłości i odrębności.
Po pierwsze — w zapisie imienia Bożego. Część zwojów z Qumran, spisanych pismem kwadratowym, wstawia imię Jahwe starymi literami, jakby dla wyróżnienia go z toku tekstu. Po drugie — na monetach bitych w czasie powstań przeciw Rzymowi. Dawny krój był tam czytelnym sygnałem: wracamy do własnego, sprzed obcego panowania. Po trzecie — w tradycji samarytańskiej, która nigdy nie przyjęła pisma kwadratowego i po dziś dzień zapisuje swoją Torę potomkiem paleohebrajskiego.
Jota i kreska
Ta zmiana rzuca światło na jedno z bardziej znanych zdań Mesjasza.
Zaprawdę bowiem powiadam wam: Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie przeminie z prawa, aż wszystko się wypełni.
Mt 5,18
Jota to grecki zapis hebrajskiej litery jod. Kreska to najdrobniejszy element rysunku litery — ten szczegół, który odróżnia znaki podobne do siebie, na przykład dalet od resz. Otóż jod jest najmniejszą literą alfabetu właśnie w piśmie kwadratowym; w paleohebrajskim ma rozmiar porównywalny z sąsiadami. Podobnie różnice sprowadzone do jednej kreski są cechą kroju kwadratowego, w którym wiele liter zbudowano z tych samych elementów.
Obraz użyty przez Jeszuę jest więc dokładny i osadzony w piśmie, którym rzeczywiście posługiwali się jego słuchacze. Sens zdania jest przy tym jednoznaczny: Prawo nie zostaje uchylone, a jego trwałość opisana jest w kategoriach trwałości nieba i ziemi. Nie chodzi o obronę jednego kroju liter, lecz o to, że ani jeden najdrobniejszy element Tory nie traci mocy.
Praktyczna konsekwencja dla czytelnika
Wiedza o dwóch pismach przydaje się przy ocenie doniesień archeologicznych. Krój liter jest głównym narzędziem datowania inskrypcji bez kontekstu warstwowego. Napis paleohebrajski i napis kwadratowy dzielą epoki, więc samo rozpoznanie pisma zawęża przedział. Z drugiej strony to samo narzędzie bywa nadużywane — datowanie po kroju daje przedziały, nie daty, a przy krótkich napisach potrafi się mylić o stulecie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy dokładnie dokonało się przejście ani kto o nim zdecydował. Nie znamy żadnego postanowienia, które by je zarządzało; tradycja żydowska przypisuje zmianę Ezdraszowi, ale to zapis późniejszy i historycznie nierozstrzygnięty. Nie wiemy też, jak długo obydwa pisma funkcjonowały równolegle w zwykłym użyciu ani czy umiejętność czytania starego kroju była powszechna, czy zawodowa.
Pewne jest jedno: zmieniły się litery, nie tekst. Ta sama Tora była przepisywana dalej, innym narzędziem zapisu — i właśnie dlatego pytanie o kreskę w literze dało się zadać jako pytanie o trwałość Prawa.
Zobacz też: Jahwe · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Ezdrasza
