„Pocieszyciel” to jedno z tych tłumaczeń, które zadomowiły się tak mocno, że przestaliśmy je sprawdzać. Greckie parakletos nie jest jednak słowem z porządku emocji. Jest słowem z porządku sali sądowej.
Co znaczy parakletos
Zapis grecki: παράκλητος, transliteracja paraklētos, numer Stronga G3875. Budowa wyrazu jest przejrzysta: przedrostek para- („obok”, „przy boku”) plus rdzeń czasownika kaleō („wołać”, „wzywać”). Dosłownie: „przywołany obok”, „wezwany do boku”.
Najważniejsza jest forma. Parakletos to przymiotnik odsłowny w stronie biernej — nie oznacza tego, kto woła, lecz tego, kto został wezwany. To ktoś, po kogo się posłano, bo był potrzebny. W greckim użyciu prawniczym słowo opisywało człowieka wezwanego na rozprawę, by stanął przy oskarżonym: rzecznika, obrońcę, wsparcie, świadka po stronie sądzonego. Rzymianie mieli na tę rolę własną nazwę — advocatus, dosłownie „przywołany”.
Pole semantyczne obejmuje więc: orędownika, rzecznika, obrońcę, pomocnika przywołanego w potrzebie, doradcę. Pocieszenie może być skutkiem ubocznym takiej obecności, ale nie jest jej definicją. Gdyby chodziło o pocieszanie, greka miała inne słowa — parēgoros albo paraklētōr.
Gdzie występuje w Piśmie
To słowo rzadkie do granic. W całym Nowym Testamencie pada pięć razy — i wszystkie pięć wystąpień wymieniamy w tym artykule. Cztery należą do mowy pożegnalnej Jeszui w Ewangelii Jana, jedno do Pierwszego Listu Jana. Nikt inny w Nowym Testamencie tego wyrazu nie używa.
Pierwsze wystąpienie zapowiada dar.
„A ja będę prosił Ojca i da wam innego Pocieszyciela, aby z wami był na wieki;” — J 14,16 (UBG)
Zdanie zawiera dwie informacje, które łatwo przeoczyć: parakletos zostaje uproszony u Ojca, i jest inny — czyli kolejny obok kogoś, kto tę rolę już pełnił.
Drugie wystąpienie podaje tożsamość i zakres zadania.
„Lecz Pocieszyciel, Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, on nauczy was wszystkiego i przypomni wam wszystko, co wam powiedziałem.” — J 14,26 (UBG)
Zadania są dwa i oba są poznawcze, nie emocjonalne: nauczyć wszystkiego i przypomnieć wszystko, co Jeszua powiedział. To praca przy tekście i przy pamięci, a nie przy nastroju.
Jak działa w tekście
Trzecie wystąpienie dodaje funkcję świadka.
„Gdy jednak przyjdzie Pocieszyciel, którego ja wam poślę od Ojca, Duch prawdy, który wychodzi od Ojca, on będzie świadczył o mnie.” — J 15,26 (UBG)
Świadczenie jest czynnością sądową. Duch prawdy zeznaje w sprawie Jeszui — a kilka zdań dalej Jeszua dodaje, że i uczniowie będą świadczyć. Cały fragment jest zbudowany na obrazie procesu, w którym świat wysuwa oskarżenie, a po stronie oskarżonych staje wezwany rzecznik.
Czwarte wystąpienie mówi o warunku przyjścia.
„Lecz ja mówię wam prawdę: Pożyteczniej jest dla was, abym odszedł. Jeśli bowiem nie odejdę, Pocieszyciel do was nie przyjdzie, a jeśli odejdę, poślę go do was.” — J 16,7 (UBG)
Zdanie jest zaskakujące: odejście Jeszui jest przedstawione jako korzyść. Gdyby parakletos był tylko pocieszycielem po stracie, argument byłby kołowy — pociecha po odejściu kogoś, kto odchodzi. Sens jest inny: zmienia się sposób obecności, a nie jej brak. Zaraz potem Jan pisze, że przychodzący będzie „przekonywał świat” o grzechu, sprawiedliwości i sądzie — trzy pojęcia prawne w jednym zdaniu.
Piąte, ostatnie wystąpienie znajduje się w liście i to ono rozstrzyga o znaczeniu całej piątki.
„Moje dzieci, piszę wam to, abyście nie grzeszyli. Jeśli jednak ktoś zgrzeszy, mamy orędownika u Ojca, Jezusa Chrystusa sprawiedliwego.” — 1J 2,1 (UBG)
Tu polski przekład oddaje to samo greckie słowo zupełnie inaczej: „orędownik”. I nie jest nim Duch, lecz sam Jeszua — u Ojca, w sprawie tego, kto zgrzeszył. Kontekst jest w pełni sądowy: jest wina, jest instancja i jest ktoś, kto występuje w naszym imieniu.
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Pierwsza strata jest widoczna gołym okiem w samym przekładzie. To samo słowo zostało oddane raz jako „Pocieszyciel” (cztery razy), raz jako „orędownik” (raz). Polski czytelnik nie ma szans zauważyć, że mowa o tej samej roli — a to właśnie ta tożsamość jest kluczem. Skoro Jeszua jest naszym parakletos u Ojca, to obietnica „innego parakletos” znaczy: dostaniecie drugiego takiego jak Ja.
Wróćmy z tą wiedzą do zdania, od którego wszystko się zaczyna.
„A ja będę prosił Ojca i da wam innego Pocieszyciela, aby z wami był na wieki;” — J 14,16 (UBG)
Słowo „innego” przestaje być ozdobnikiem. Jest odesłaniem: pierwszym rzecznikiem był Ten, który mówi te słowa. Uczniowie nie tracą obrońcy — zyskują kolejnego, który ma z nimi być „na wieki”.
Druga strata jest znaczeniowa. Polskie „Pocieszyciel” zawęża rolę do łagodzenia smutku. Tymczasem z pięciu wystąpień żadne nie mówi o pocieszaniu. Mówią o: nauczaniu, przypominaniu, świadczeniu, przekonywaniu świata i występowaniu w czyjejś sprawie. To pięć czynności rzecznika, nie opiekuna nastroju.
Trzecia strata jest subtelniejsza. Zapis „Pocieszyciel” wielką literą sugeruje tytuł własny, niemal imię. Grecki parakletos jest opisem funkcji — jak „obrońca” albo „poręczyciel”. Różnica ma znaczenie praktyczne: tytułu się nie sprawdza, funkcję się rozpoznaje po tym, co robi.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Konsekwencje są bardzo konkretne. Po pierwsze — obecność Ducha przestaje być sprawą odczuć. Jeśli parakletos przypomina słowa Jeszui, to jego działanie da się rozpoznać po tym, że wracają one do pamięci i do rozumienia. Wynika stąd rzecz oczywista, a często pomijana: żeby mieć co sobie przypomnieć, trzeba te słowa najpierw poznać. Praca Ducha zakłada czytanie tekstu, nie zastępuje go.
Po drugie — zmienia się obraz modlitwy w sytuacji upadku. Zdanie z listu Jana nie mówi „nie martw się”, lecz „masz rzecznika”. To informacja proceduralna: sprawa nie jest rozpatrywana bez obrony.
Po trzecie — całość układa się w spójny obraz sądu, w którym świat oskarża, Duch prawdy świadczy i przekonuje, a Jeszua staje przy sądzonym u Ojca. W takim obrazie Duch nie jest bezosobową siłą ani nastrojem — jest kimś wezwanym po to, by stanąć obok. I dokładnie to znaczy jedno greckie słowo, które pada w Piśmie tylko pięć razy.
