Ἄβυσσος pojawia się w Nowym Testamencie dziewięć razy: raz u Łukasza, raz u Pawła i siedem razy w Apokalipsie. To niedużo, a mimo to wokół tego słowa narosło sporo opisów, których w tych dziewięciu zdaniach nie ma. Najuczciwiej przejść je po kolei.
Sam wyraz jest przymiotnikiem, który usamodzielnił się w rzeczownik i znaczy tyle co bezdenna. Polskie przekłady oddają go zwykle przez otchłań, rzadziej przez przepaść. W hebrajskim Tanach najbliższym odpowiednikiem tego pola znaczeniowego jest tehom (תְּהוֹם, H8415), użyte trzydzieści sześć razy — w UBG głębina.
A ziemia była bezkształtna i pusta i ciemność była nad głębią, a Duch Boży unosił się nad wodami.
Rdz 1,2
Że grecki przekład Tanach oddaje tehom właśnie przez abyssos, wiadomo spoza tekstu hebrajskiego. Odnotowuję to jako tło, nie jako przesłankę — wniosek buduję wyłącznie na dziewięciu wystąpieniach greckich.
Kto trafia do otchłani
Pierwsze wystąpienie pada przy opętanym w krainie Gadareńczyków. Demony nie targują się o wolność, tylko o miejsce.
Wtedy prosiły go, aby nie kazał im odejść stamtąd w otchłań.
Łk 8,31
To pierwsza rzecz, którą tekst mówi wprost: abyssos jest miejscem, do którego kogoś się posyła i którego duchy nieczyste wolą uniknąć. Ani słowa o tym, jak tam jest.
Apokalipsa dokłada obraz szybu zamykanego kluczem.
I zatrąbił piąty anioł, i zobaczyłem gwiazdę, która spadła z nieba na ziemię i dano jej klucz do studni otchłani.
Ap 9,1
I otworzyła studnię otchłani, i wzbił się dym ze studni, jakby dym wielkiego pieca, a słońce i powietrze zaćmiły się od dymu studni.
Ap 9,2
Nad tym, co z niej wychodzi, stoi ktoś nazwany dwoma imionami naraz.
Mają nad sobą króla, anioła otchłani, którego imię po hebrajsku brzmi Abaddon, a po grecku Apollyon.
Ap 9,11
Imię Abaddon ma hebrajski pierwowzór: rzeczownik abaddon (אֲבַדּוֹן, H0011) występuje w Tanach pięć razy i znaczy zagładę, zniszczenie. Grecka forma pojawia się w całym Nowym Testamencie tylko w tym jednym miejscu.
Dalej z otchłani wychodzi bestia, a na końcu ktoś do niej zstępuje.
A gdy dopełnią swojego świadectwa, bestia, która wychodzi z otchłani, stoczy z nimi walkę i zwycięży ich, i zabije ich.
Ap 11,7
I wrzucił go do otchłani, zamknął go i opieczętował, aby już nie zwodził narodów, aż się dopełni tysiąc lat. A potem musi być wypuszczony na krótki czas.
Ap 20,3
Wszystkie miejsca Apokalipsy składają się w jeden spójny obraz: otchłań to zamknięcie, do którego prowadzi wejście, ktoś ma do niego klucz, a to, co w niej siedzi, bywa wypuszczane na czas określony. Tyle. Nie ma opisu wnętrza, nie ma ognia, nie ma kar, nie ma mieszkańców innych niż duchowi.
Jedyne wystąpienie o ludziach
Wyłamuje się z tego Paweł. W Liście do Rzymian przerabia zdanie z Tory o tym, że przykazanie nie jest niedostępne. U Mojżesza para przeciwieństw to niebo i zamorze.
Nie jest też ono za morzem, byś miał mówić: Któż dla nas popłynie za morze i przyniesie je nam, i opowie je nam, abyśmy je wypełniali.
Pwt 30,13
Paweł zamienia drugi człon.
Albo: Kto zstąpi do otchłani? – to znaczy, aby Chrystusa od umarłych wyprowadzić.
Rz 10,7
Tutaj abyssos znaczy po prostu miejsce, gdzie są umarli, bo właśnie stamtąd wyprowadza się Mesjasza. To jedyne z dziewięciu wystąpień dotyczące człowieka i jedyne, w którym słowo pełni funkcję retoryczną, a nie opisową.
Czego tekst nie mówi
Nie mówi, gdzie otchłań jest. Kierunek w dół bierze się z Rz 10,7 i z obrazu studni, ale to obrazy, nie współrzędne.
Nie zrównuje abyssos z żadnym innym pojęciem. Hades pojawia się w Nowym Testamencie dziesięć razy, gehenna dwanaście, czasownik od Tartaru raz — i żadne zdanie nie mówi, że to nazwy tej samej rzeczy. Kto pisze o czterech imionach jednego miejsca, dopowiada.
Nie mówi, że trafiają tam ludzie po śmierci. Poza Rz 10,7, gdzie chodzi o zmarłego Mesjasza, wszyscy wtrąceni do otchłani są duchami.
Nie mówi, jak długo. Jedyny podany termin to tysiąc lat z Ap 20,3 i dotyczy jednego więźnia oraz jednego okresu.
I tu kończy się to, co da się wyczytać. Pytanie, czy abyssos jest inną nazwą krainy umarłych, czy osobnym miejscem odosobnienia dla duchów, tekst zostawia otwarte: Rz 10,7 ciągnie w jedną stronę, pozostałe osiem miejsc w drugą. Rozstrzygnięcie wymagałoby przesłanek spoza tych dziewięciu zdań, a takich Pismo tu nie podaje.
Zobacz też: Tanach · Gehenna · Abaddon · Paweł — znaczenie imienia
