Neszama (נְשָׁמָה, H5397) to rzeczownik oznaczający oddech, tchnienie. Występuje dwadzieścia cztery razy, więc całą listę da się przejrzeć w kilka minut. Warto to zrobić, bo obraz, który z niej wychodzi, różni się od tego, co polskie tchnienie życia zwykle uruchamia u czytelnika.
Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.
Rdz 2,7
To najbardziej znane wystąpienie. Bóg wdmuchuje neszama w nozdrza uformowanego z prochu człowieka, a skutkiem jest to, że człowiek staje się żywą duszą. Warto zauważyć budowę zdania: neszama nie jest tym, co człowiek dostaje na własność jako osobny składnik, tylko tym, co sprawia, że proch zaczyna żyć. Człowiek nie dostaje duszy — staje się nią.
Neszama u zwierząt i przy zabijaniu
Wszystko, co miało w nozdrzach tchnienie życia, wszystko, co żyło na suchym lądzie, zginęło.
Rdz 7,22
Opis potopu używa tego samego słowa o wszystkim, co ginie na suchym lądzie. Neszama nie jest więc wyróżnikiem człowieka.
Ale z miast tych narodów, które Pan, twój Bóg, daje ci w dziedzictwo, żadnej duszy nie zostawisz przy życiu.
Pwt 20,16
Tu zaczyna się problem przekładu. Polskie zdanie mówi o duszy, ale w hebrajskim stoi neszama, to samo słowo co w opisie stworzenia człowieka. W prawie wojennym oznacza ono po prostu istotę oddychającą. Zabić neszama znaczy zabić coś, co oddycha.
W ten sposób Jozue pobił całą ziemię górną i południową, i polną, i podgórną oraz wszystkich ich królów. Nikogo nie pozostawił przy życiu, ale wytracił wszystkie dusze, tak jak mu rozkazał Pan, Bóg Izraela.
Joz 10,40
W Księdze Jozuego jest tak samo. Wszystkie dusze, które zostają wytracone, to po hebrajsku wszystko, co oddychało. Trudno o mocniejszy sygnał, że to słowo nie nazywa w Piśmie czegoś, co przeżywa śmierć ciała.
Po tych wydarzeniach zachorował syn tej kobiety, pani tego domu, a jego choroba była tak ciężka, że przestał oddychać.
1Krl 17,17
A tutaj UBG rezygnuje z rzeczownika i pisze, że chłopiec przestał oddychać. Hebrajski mówi, że nie została w nim neszama. To ta sama informacja, ale polski czytelnik dostaje opis objawu zamiast zdania o tym, czego w człowieku zabrakło.
Siedem polskich słów na jeden rzeczownik
Zbierzmy, jak UBG oddaje neszama: tchnienie, dusza, duch, tchu, wszystko co oddycha, żywa dusza, przestał oddychać. Za każdym razem stoi ten sam hebrajski wyraz.
Komu powiedziałeś te słowa? Czyj to duch wyszedł od ciebie?
Hi 26,4
Tutaj neszama jest oddana jako duch, a to jest wyraz, którym UBG tłumaczy zwykle ruach, słowo zupełnie inne. Czytelnik, który chciałby prześledzić po polsku, co Pismo mówi o duchu człowieka, dostanie w tym miejscu fałszywy trop.
Od tchnienia Boga giną i od powiewu jego gniewu niszczeją.
Hi 4,9
W ustach Elifaza neszama Boga jest tym, co niszczy, i stoi w parze z powiewem gniewu. To samo tchnienie, które w Księdze Rodzaju daje życie, tutaj je odbiera. Hiob wraca do tego słowa jeszcze kilka razy, zestawiając je z ruach jako wyrazy bliskoznaczne.
Przestańcie polegać na człowieku, którego tchnienie jest w jego nozdrzach. Za co bowiem ma być uznany?
Iz 2,22
Izajasz robi z tego argument praktyczny: skoro człowiek ma tchnienie w nozdrzach, czyli jest zależny od czegoś, co w każdej chwili może ustać, to nie ma powodu, by na nim polegać. Gdyby neszama oznaczała nieśmiertelny składnik człowieka, zdanie straciłoby sens.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Pismo hebrajskie rozróżnia w sposób systematyczny neszama, ruach i nefesz, czy używa ich wymiennie zależnie od gatunku tekstu. Księga Hioba stawia neszama i ruach w paralelizmie, co w poezji hebrajskiej bywa znakiem synonimii, ale bywa też znakiem stopniowania.
Nierozstrzygnięte jest, czy fakt, że tylko o człowieku powiedziano, iż Bóg tchnął mu neszama wprost w nozdrza, ma cokolwiek orzekać o różnicy między człowiekiem a zwierzęciem. Opis potopu używa tego samego rzeczownika o zwierzętach, więc różnicy nie da się oprzeć na samym słowie. Można ją opierać na sposobie stworzenia albo na poleceniu panowania nad ziemią, ale to są inne argumenty i trzeba je prowadzić osobno.
Otwarte jest wreszcie, co dokładnie znaczy zdanie z Księgi Hioba mówiące, że tchnienie Wszechmogącego daje rozum. Można je czytać jako opis powszechnej zdolności człowieka albo jako opis szczególnego natchnienia w konkretnej sytuacji sporu. Kontekst pozwala na jedno i na drugie.
Zobacz też: Ruach (רוּחַ) — co znaczy „duch” po hebrajsku · Księga Hioba · Izajasz
