Formuła jest w polszczyźnie tak zrośnięta z modlitwą, że przestała cokolwiek znaczyć — brzmi jak zamknięcie zdania, nie jak jego treść. Tymczasem jest to jeden z ciekawszych zwrotów Pisma, bo powstał z braku: język hebrajski nie ma osobnego wyrazu na wieczność w sensie filozoficznym i radzi sobie spiętrzeniem.
Liczby i rozkład
W UBG formuła pada pięćdziesiąt razy, przy czym trzynaście wystąpień przypada na Psalmy, a czternaście na Apokalipsę. Sam krótszy zwrot o trwaniu na wieki występuje ponad trzysta razy. Najkrótsze zdanie z pełną formułą stoi w pieśni nad Morzem Czerwonym:
Pan będzie królował na wieki wieków.
Wj 15,18
W hebrajskim stoją tam obok siebie dwa wyrazy oznaczające czas rozciągnięty poza zasięg wzroku, olam i ad, złączone spójnikiem. Nie jest to zestawienie dwóch różnych pojęć, tylko wzmocnienie przez powtórzenie — chwyt znany z wielu innych miejsc Pisma. Grecki Nowy Testament robi to jeszcze dobitniej, mnożąc liczbę mnogą przez liczbę mnogą, mniej więcej: na wieki wieków. W polszczyźnie zostało z tego wyrażenie z dopełniaczem, które niczego już nie mnoży.
Formuła bywa uroczysta i zwykle towarzyszy błogosławieństwu:
Błogosławiony Pan, Bóg Izraela, na wieki wieków. I cały lud powiedział: Amen i chwalił Pana.
1 Krn 16,36
Dawid więc błogosławił Panu przed całym zgromadzeniem i powiedział: Błogosławiony jesteś, Panie, Boże Izraela, naszego ojca, na wieki wieków.
1 Krn 29,10
Czego formuła nie przesądza
Kluczowa obserwacja dotyczy słowa olam. Nie oznacza ono automatycznie trwania bez końca, tylko czas, którego kresu nie widać z miejsca, w którym stoi mówiący. Widać to w miejscach, gdzie ten sam wyraz opisuje odcinki wyraźnie skończone. Sługa, który nie chce odejść na wolność, zostaje niewolnikiem na zawsze — do końca życia:
Wtedy jego pan zaprowadzi go do sędziów i przyprowadzi go do drzwi albo do ich słupka; i jego pan szydłem przekłuje mu ucho, i będzie jego niewolnikiem na zawsze.
Wj 21,6
Anna zapowiada, że zostawi chłopca przy przybytku na zawsze:
Lecz Anna nie poszła, bo mówiła swemu mężowi: Nie pójdę, aż dziecko będzie odstawione od piersi, potem je zaprowadzę, żeby ukazało się przed Panem i zostało tam na zawsze.
1 Sm 1,22
Najmocniejszy przykład podaje jednak Jonasz, który tym samym wyrażeniem opisuje stan trwający trzy dni:
Zstąpiłem aż do posad gór, swymi ryglami ziemia zamknęła się przede mną na wieki. Ty jednak wyprowadziłeś moje życie z dołu, Panie, mój Boże!
Jon 2,6
Warto też zauważyć, że pełna formuła nie służy wyłącznie rzeczom dobrym ani wyłącznie trwaniu. W psalmie opisuje trwałość skutku wymazania:
Skarciłeś pogan, wytraciłeś niegodziwych, wymazałeś ich imię na wieki wieków.
Ps 9,5
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to podkładanie pod ten zwrot greckiego pojęcia wieczności jako bezczasowości. To dwa różne wyobrażenia. Hebrajskie mówi o czasie ciągnącym się poza horyzont, greckie filozoficzne — o istnieniu poza czasem. Formuła należy do pierwszego porządku.
Drugi błąd to używanie jej jako argumentu rozstrzygającego w sporach o długość trwania czegokolwiek. Sama formuła sporu nie rozstrzyga, skoro tym samym wyrazem opisano trzy dni w brzuchu ryby i dożywotnią służbę.
Trzeci błąd jest odwrotny i równie pochopny: skoro olam bywa ograniczone, to nigdy nie znaczy bez końca. To też nie jest prawda. O Bogu, o jego imieniu i o jego królowaniu formuła mówi w rejestrze, którego niczym nie ograniczono, a Psalm 148 mówi wprost o prawie, które nie przeminie.
Czwarty błąd jest liturgiczny. Przez powtarzanie formuły na końcu modlitw zaczęliśmy słyszeć w niej kropkę, a nie zdanie. Zakres znaczenia trzeba za każdym razem ustalać z kontekstu — inaczej w błogosławieństwie, inaczej w przepisie o niewolniku, inaczej w opisie ruin.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy drugi wyraz w hebrajskiej parze wnosi jakąkolwiek osobną treść, czy jest czystym wzmocnieniem. Bywa tłumaczony jako trwanie, ciągłość albo przyszłość i żadna z tych propozycji nie daje się udowodnić z użycia.
Nie wiemy, jak formułę słyszał pierwszy grecki czytelnik Apokalipsy — czy jako uroczysty semityzm, czy jako naturalne wyrażenie swojego języka.
Nie wiemy wreszcie, czy wszystkie pięćdziesiąt wystąpień mieści się w jednym zakresie znaczeniowym. Rozpiętość użycia sugeruje raczej, że formuła jest narzędziem wzmocnienia, a nie miarą czasu — i że pytanie o dokładną długość jest pytaniem, którego ten zwrot nie został stworzony, żeby obsłużyć.
