Mawet (מָ֫וֶת, H4194) to rzeczownik: śmierć. Występuje w Tanach sto pięćdziesiąt pięć razy, a odpowiadający mu czasownik umierać — osiemset czterdzieści. Ta dysproporcja sama w sobie coś mówi: Biblia hebrajska znacznie częściej opowiada o tym, że ktoś umarł, niż rozprawia o śmierci jako takiej. Rzeczownik pojawia się przede wszystkim tam, gdzie potrzebna jest rzecz do postawienia po drugiej stronie wyboru albo do nazwania siły, która na kogoś naciera.
Rzeczownik, który po polsku znika
A teraz, Panie, proszę, zabierz ode mnie moje życie, bo lepiej mi umrzeć, niż żyć.
Jon 4,3
W hebrajskim Jonasz mówi o swojej śmierci — rzeczownikiem z sufiksem dzierżawczym, dosłownie: lepsza moja śmierć niż moje życie. UBG zamienia to na dwa bezokoliczniki i zdanie staje się gładsze, ale znika symetria dwóch rzeczowników postawionych na szalach. Ta sama zamiana zachodzi w wielu formułach datujących.
A po śmierci Abrahama Bóg błogosławił jego synowi Izaakowi, a Izaak mieszkał przy studni Lachaj-Roj.
Rdz 25,11
Tu przekład zachował rzeczownik. Gdy jednak identyczna konstrukcja otwiera szósty rozdział Izajasza, polszczyzna oddaje ją zdaniem podrzędnym o tym, że król umarł, i rzeczownik przepada. Nie jest to błąd, tylko koszt: hebrajski liczy czas od śmierci jako od punktu, polski od zdarzenia, że ktoś umarł.
A to jest błogosławieństwo, którym Mojżesz, mąż Boży, pobłogosławił synów Izraela przed swoją śmiercią.
Pwt 33,1
Dwa wybory przymierza
Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo;
Pwt 30,19
To najważniejsze miejsce dla tego hasła. Mawet stoi tu naprzeciw życia, a obok nich druga para: błogosławieństwo i przekleństwo. Cztery rzeczowniki, dwie osie, jedna decyzja. Śmierć nie jest przedstawiona jako etap ani jako przejście gdzie indziej — jest jedną z dwóch opcji, których człowiek nie musi przyjąć. Nakaz brzmi: wybierz życie, i ma sens tylko wtedy, gdy śmierć jest realnym przeciwieństwem, a nie inną formą życia.
Czym jest, a czym nie jest
Psalmy i Izajasz opisują stan umarłych w kategoriach ubytku, nie przeniesienia. Argument, którym psalmista próbuje przekonać Boga do ratunku, brzmi: umarły nie może już nic zrobić dla Ciebie.
W śmierci bowiem nie ma pamięci o tobie, a w grobie któż cię będzie wysławiać?
Ps 6,5
Tę samą logikę powtarza król Ezechiasz po ozdrowieniu. Nie mówi, że zmarli są gdzie indziej i tam wielbią; mówi, że wysławianie jest zajęciem żywych. Trzeba to czytać ostrożnie — są to zdania modlitewne, argumenty w rozmowie z Bogiem, a nie wykład o zaświatach. Ale ich siła zależy od tego, że mówią prawdę o stanie umarłych.
Grób bowiem nie wysławia cię ani śmierć cię nie chwali. Ci, którzy w dół zstępują, nie oczekują twojej prawdy.
Iz 38,18
Śmierć jako siła, która naciera
W poezji mawet bywa opisany jak przeciwnik z bronią. Psalm 18 mówi o boleściach i sidłach śmierci, Psalm 9 o jej bramach, Hiob o jej pierworodnym. To obrazy, nie definicje, ale pokazują, w jakiej roli tekst obsadza to słowo: śmierć jest tym, co poluje, a Bóg tym, kto z tego wyrywa.
Faraon używa go inaczej — nazywa śmiercią plagę szarańczy, czyli klęskę, która zabija. Polski przekład to zachował i dobrze zrobił, bo widać, że rzeczownik obejmuje także katastrofę, nie tylko koniec jednostki.
Teraz więc wybaczcie, proszę, mój grzech jeszcze ten raz i wstawcie się u Pana, waszego Boga, aby tylko oddalił ode mnie tę śmierć.
Wj 10,17
Co traci polski czytelnik
Najwięcej traci tam, gdzie mawet zostaje w polszczyźnie przymiotnikiem. W Psalmie 7 hebrajski mówi o narzędziach śmierci, a UBG o broni śmiertelnej — sens jest bliski, lecz rzeczownik zamieniony w przymiotnik przestaje być tym samym słowem, co śmierć z Księgi Powtórzonego Prawa. Podobnie znika ostrość przysięgi Rut, w której śmierć jest jedynym dopuszczonym rozdzielaczem.
Gdzie ty umrzesz, tam i ja umrę, i tam będę pogrzebana. Niech mi to Pan uczyni i niech do tego dorzuci, jeśli coś innego niż śmierć oddzieli mnie od ciebie.
Rt 1,17
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie mawet ma się do Szeolu, rzeczownika występującego sześćdziesiąt sześć razy i oddawanego przez UBG raz grobem, raz piekłem. Bywają one w poezji parą synonimiczną, lecz nie muszą znaczyć tego samego: jeden nazywa zdarzenie, drugi miejsce. Teksty stawiają je obok siebie i nie tłumaczą różnicy.
Nierozstrzygnięte jest również, na ile personifikacje śmierci są tylko figurą poetycką. Izajasz zapowiada, że śmierć zostanie pochłonięta, Ozeasz zwraca się do niej wprost, jakby była kimś. Można to czytać jako zwykłą prozopopeję, można jako zapowiedź usunięcia realnej mocy — a przekład polski, wierny w obu wypadkach, nie daje w tej sprawie żadnej wskazówki. Nie wiemy wreszcie, czy autorzy odróżniali śmierć jako moment od śmierci jako stanu; hebrajski używa jednego rzeczownika na obie rzeczy i nigdy tego nie komentuje.
Zobacz też: Tanach · Jonasz · Izajasz · Ezechiasz — znaczenie imienia · Ozeasz — znaczenie imienia
