Λειτουργία pada w Nowym Testamencie sześć razy. W klasycznej grece nie było to słowo religijne: oznaczało świadczenie, które zamożny obywatel wykonywał na rzecz miasta — wyposażenie okrętu, opłacenie chóru, sfinansowanie święta. Religijne stało się w Septuagincie, gdzie opisuje służbę kapłanów przy przybytku. Nowy Testament używa go w obu rejestrach naraz i właśnie ta podwójność ginie w polszczyźnie, a razem z nią sens dzisiejszego słowa liturgia.
Sześć miejsc, dwa światy
Trzy wystąpienia są kapłańskie. Pierwsze dotyczy Zachariasza kończącego swoją kolej służby w świątyni.
A gdy skończyły się dni jego posługi, wrócił do swego domu.
Łk 1,23
Drugie mówi o kapłaństwie Mesjasza, trzecie o naczyniach przybytku pokropionych krwią.
Teraz zaś nasz kapłan o tyle znakomitszą otrzymał służbę, o ile jest pośrednikiem lepszego przymierza, które zostało oparte na lepszych obietnicach.
Hbr 8,6
Podobnie też pokropił krwią przybytek i wszystkie naczynia przeznaczone do służby Bożej.
Hbr 9,21
Pozostałe trzy nie mają ze świątynią nic wspólnego. Dwa z nich dotyczą pieniędzy.
Posługiwanie bowiem w tej służbie nie tylko zaspokaja niedostatki świętych, ale też obfituje w liczne dziękczynienia składane Bogu.
2 Kor 9,12
Zbiórka na ubogich świętych w Jerozolimie zostaje nazwana tym samym słowem co praca kapłana przy ołtarzu. Paweł nie robi z tego metafory ani nie zaznacza, że mówi obrazowo — po prostu używa terminu. Podobnie o Filipianach i o Epafrodycie.
Lecz choćbym został złożony na ofiarę i w posłudze waszej wiary, raduję się i cieszę z wami wszystkimi.
Flp 2,17
Ponieważ dla sprawy Chrystusa bliski był śmierci, narażając swoje życie, aby dopełnić to, czego brakowało w waszej posłudze wobec mnie.
Flp 2,30
Jeden rzeczownik obsługuje więc kadzielnicę w świątyni i przelew na rzecz głodujących braci. To nie jest przypadek ani niedbałość; to znaczy, że dla piszących obie rzeczy należały do tego samego porządku.
Krewni tego słowa
Rodzina jest niewielka, ale rozstrzelona. Rzeczownik osobowy leitourgos pada pięć razy, czasownik leitourgeo trzy, przymiotnik leitourgikos raz jeden. Najbardziej zaskakujące wystąpienie dotyczy poborców podatkowych.
Z tego też powodu płacicie podatki. Ci bowiem, którzy tego właśnie ustawicznie pilnują, są sługami Boga.
Rz 13,6
Urzędnicy rzymskiego fiskusa są nazwani tym samym rzeczownikiem, którym gdzie indziej nazwani są aniołowie i sam Mesjasz jako sługa przybytku. Nie znaczy to, że pobór podatków jest kultem — znaczy, że słowo opisuje funkcję pełnioną na czyjąś rzecz, a nie świętość tego, kto ją pełni.
O aniołach zaś mówi: On czyni swoich aniołów duchami, a swoje sługi płomieniami ognia.
Hbr 1,7
Czy nie są oni wszyscy duchami służebnymi, posyłanymi, by służyć tym, którzy mają odziedziczyć zbawienie?
Hbr 1,14
Czasownik pada w Antiochii, gdy prorocy i nauczyciele oddają się Panu, oraz u Pawła, gdy poganie mają odwzajemnić się Jerozolimie dobrami materialnymi.
A gdy jawnie pełnili służbę Panu i pościli, powiedział im Duch Święty: Odłączcie mi Barnabę i Saula do dzieła, do którego ich powołałem.
Dz 13,2
Istotnie, spodobało się im, są też ich dłużnikami. Jeśli bowiem poganie stali się uczestnikami ich dóbr duchowych, powinni im też usługiwać cielesnymi.
Rz 15,27
Co gubi polski przekład
UBG oddaje sześć wystąpień rzeczownika czterema wyrażeniami: posługa, służba, posługiwanie i służba Boża. Rozproszenie jest zrozumiałe, bo żaden polski wyraz nie pokrywa całego zakresu, ale skutek jest taki, że czytelnik nie widzi jednego słowa tam, gdzie było jedno słowo. Nie skojarzy kolejki Zachariasza w świątyni ze składką dla ubogich, choć autorzy Nowego Testamentu użyli w obu miejscach tego samego terminu.
Druga strata dotyczy dzisiejszej polszczyzny. Liturgia oznacza dziś ustalony porządek nabożeństwa — sens, którego nowotestamentowy rzeczownik nie ma nigdzie. Kto czyta polskie zdania o posłudze i podkłada pod nie współczesne skojarzenie, dopisuje do tekstu instytucję, o której tekst milczy.
Czego samo słowo nie rozstrzyga
Bywa, że z tego rzeczownika wyprowadza się albo istnienie liturgii jako uporządkowanego obrzędu, albo jej brak. Ani jedno, ani drugie z leksyki nie wynika. Sześć wystąpień pokazuje wyłącznie zakres słowa; nie mówi, jak wyglądały zgromadzenia pierwszych uczniów. Etymologia też niczego tu nie rozstrzyga: to, że złożenie wiąże się z ludem i z pracą, jest ciekawostką o historii wyrazu, a nie argumentem teologicznym. Znaczenie ustala użycie, nie pochodzenie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Paweł, pisząc do Filipian o ofierze i posłudze ich wiary, mówi o sobie jako o ofierze wylanej na ich służbę, czy o ich wierze jako ofierze, przy której on usługuje — gramatyka dopuszcza oba odczytania i przekłady dzielą się tutaj mniej więcej po połowie. Nie wiemy też, na ile świadomie autorzy sięgali po świecki, obywatelski odcień tego słowa, a na ile brali je gotowe z Septuaginty. Sześć wystąpień to za mało, by odpowiedzieć.
