Rzeczownik kyrios (κύριος, G2962) występuje w Nowym Testamencie siedemset pięćdziesiąt sześć razy. Jego podstawowe znaczenie jest świeckie i zupełnie zwyczajne: ten, kto ma nad czymś władzę — właściciel, pracodawca, gospodarz.
Zwykłe użycie
Zanim przejdziemy do trudnych miejsc, warto zobaczyć, jak słowo działa poza kontekstem religijnym.
Gdy więc przyjdzie pan winnicy, co zrobi z tymi rolnikami?
Mt 21,40
I stało się, gdy szliśmy na modlitwę, że zabiegła nam drogę pewna dziewczyna, która miała ducha wieszczego i swoimi wróżbami przynosiła wielki dochód swoim panom.
Dz 16,16
Słudzy, z bojaźnią i z drżeniem bądźcie posłuszni panom według ciała, w prostocie serca, jak Chrystusowi;
Ef 6,5
Panowie, obchodźcie się ze sługami sprawiedliwie i słusznie, wiedząc, że i wy macie Pana w niebie.
Kol 4,1
Bywa też zwykłym zwrotem grzecznościowym, mniej więcej jak polskie proszę pana. Kobieta przy studni używa go wobec nieznajomego, o którym nie wie jeszcze nic.
I powiedziała do niego kobieta: Panie, nie masz czym naczerpać, a studnia jest głęboka. Skąd więc masz tę wodę żywą?
J 4,11
Drugie zastosowanie
Tym samym wyrazem greckie teksty żydowskie oddawały Imię Boga — cztery hebrajskie litery, które w Tanach występują tysiące razy, a które w mowie zastępowano innym słowem z szacunku. Kiedy więc autorzy Nowego Testamentu cytują Tanach, w miejscu Imienia stoi kyrios.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
Każdy bowiem, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony.
Rz 10,13
W hebrajskim tekście Księgi Joela stoi w tym miejscu Imię Jahwe. Paweł cytuje wiersz po grecku i pisze kyrios — a polski przekład w obu miejscach ma słowo Pan, więc różnica znika całkowicie.
Wiersz, w którym zbiegają się oba użycia
Najostrzejszy przypadek to Psalm 110. W tekście hebrajskim pierwsze słowo to Imię Jahwe, a drugie to zwykły rzeczownik adon — pan, przełożony. Są to dwa różne wyrazy.
Powiedział Pan do mego Pana: Usiądź po mojej prawicy, aż położę twoich wrogów jako podnóżek pod twoje stopy.
Ps 110,1
Powiedział Pan memu Panu: Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich nieprzyjaciół jako podnóżek pod twoje stopy?
Mt 22,44
Dawid bowiem nie wstąpił do nieba, a jednak sam mówi: Powiedział Pan memu Panu: Siądź po mojej prawicy;
Dz 2,34
Po grecku oba stają się kyrios, po polsku oba stają się Pan. Cała ostrość pytania, które Mesjasz stawia faryzeuszom, opiera się właśnie na tym, że w oryginale są to różne słowa odnoszące się do różnych osób.
Co ginie po polsku
Ginie rozróżnienie między Imieniem a tytułem. Polski czytelnik czyta o Panu w Jl 2,32 i o Panu w Rz 10,13 i nie ma sygnału, że pod pierwszym stoi Imię, a pod drugim rzeczownik pospolity. To najpoważniejsza strata w całym tym haśle, bo dotyczy setek miejsc.
Ginie też zwyczajność wyrazu. Polskie Pan pisane wielką literą brzmi wyłącznie religijnie; greckie kyrios równie dobrze opisuje właściciela niewolnicy z Dz 16,16. Kiedy więc Flp 2,11 mówi o wyznaniu, że Jeszua jest kyrios, po grecku słychać w tym również: jest właścicielem, tym, do kogo się należy. Polszczyzna zostawia samą godność.
I aby wszelki język wyznawał, że Jezus Chrystus jest Panem ku chwale Boga Ojca.
Flp 2,11
To dla nas jest jeden Bóg, Ojciec, z którego wszystko, a my w nim, i jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego wszystko, a my przez niego.
1Kor 8,6
Ginie wreszcie możliwość sprawdzenia, o kogo chodzi. W wielu miejscach listów nie da się z samego wyrazu orzec, czy mowa o Ojcu, czy o Mesjaszu — grecki pozostawia to nierozstrzygnięte, a polski przekład tej nieoznaczoności nie zmienia, tylko czytelnik zwykle jej nie zauważa.
Co sporne
Fakt, że cytaty odnoszące się w Tanach do Jahwe bywają w Nowym Testamencie stosowane do Mesjasza, jest jednym z argumentów w sporze o Jego status. Argument to mocny, ale sam zakres słowa go nie zamyka. Po pierwsze, kyrios ma szerokie znaczenie świeckie, więc nie każde jego użycie niesie ciężar Imienia. Po drugie, część takich zastosowań daje się czytać jako przekazanie urzędu, o czym mówi wprost Dz 2,36. Po trzecie, kierunek argumentu zależy od tego, który wariant tekstu greckiego przyjmiemy w miejscach spornych. Kto rozstrzyga tę kwestię wyłącznie statystyką wystąpień jednego rzeczownika, buduje wniosek na zbyt wąskiej podstawie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak wyglądały egzemplarze greckiego Tanach, z których korzystali autorzy Nowego Testamentu. Zachowane fragmenty pokazują różne praktyki: część rękopisów zapisuje Imię literami hebrajskimi wewnątrz greckiego tekstu, część używa kyrios. Nie wiemy więc, co dokładnie widział przed sobą Paweł, cytując Księgę Joela. Nie wiemy też, jak wymawiano Imię w I wieku ani jak powszechny był zwyczaj zastępowania go w czytaniu. Nie wiemy wreszcie, na ile pierwsi czytelnicy odczuwali dwuznaczność wyrazu — dla nas jest ona problemem badawczym, dla nich mogła być czymś oczywistym, czego nie trzeba było komentować.
Zobacz też: Tanach · Jahwe · Mesjasz (Maszijach) · Jeszua (Jezus) · Paweł — znaczenie imienia
