Pismo podaje trzy odpowiedzi na to samo pytanie. Pierwsza mówi, że Saul zabił się sam. Druga wkłada w usta obcego żołnierza wyznanie, że to on go dobił. Trzecia stwierdza, że zabił go Bóg. Trzy zdania stoją w trzech księgach i żadna z nich nie odsyła do pozostałych.
Jak śmierć Saula opisuje Księga Samuela?
Opis w Księdze Samuela jest szczegółowy i nie zostawia miejsca na obcego uczestnika sceny.
I Saul powiedział do swego giermka: Dobądź swój miecz i przebij mnie nim, aby nie przyszli ci nieobrzezani i nie przebili mnie, i nie znęcali się nade mną. Ale jego giermek nie chciał, ponieważ bardzo się bał. Saul wziął więc miecz i sam rzucił się na niego. A gdy jego giermek zobaczył, że Saul umarł, rzucił się i on na swój miecz i umarł razem z nim.
1 Sm 31,4-5
Werset następny podsumowuje ten dzień jednym zdaniem, w którym wymienia wszystkich, którzy zginęli razem.
Tego dnia umarli więc razem Saul, jego trzej synowie, jego giermek oraz wszyscy jego ludzie.
1 Sm 31,6
Co o śmierci Saula opowiedział Dawidowi Amalekita?
Rozdział otwierający Drugą Księgę Samuela opisuje tę samą śmierć zupełnie inaczej — ustami przybysza, który przynosi Dawidowi koronę.
Młodzieniec, który mu to oznajmił, odpowiedział: Przypadkiem znalazłem się na górze Gilboa, a oto Saul opierał się na swojej włóczni, a rydwany i jeźdźcy doganiali go. Kiedy obejrzał się i zobaczył mnie, zawołał na mnie. Odpowiedziałem: Oto jestem. I zapytał mnie: Kim jesteś? Odpowiedziałem mu: Jestem Amalekitą. Wtedy powiedział mi: Stań, proszę, nade mną i zabij mnie, bo ogarnęła mnie udręka, a moje życie jest jeszcze we mnie. Stanąłem więc nad nim i zabiłem go, bo wiedziałem, że nie przeżyje po swoim upadku. Potem wziąłem koronę, która była na jego głowie, oraz naramiennik, który miał na ramieniu, i przyniosłem je tutaj do swojego pana.
2 Sm 1,6-10
Dawid nie prowadzi żadnego dochodzenia. Skazuje go na śmierć na podstawie jego własnych słów i tak to nazywa.
Dawid znowu zapytał go: Jakże nie bałeś się wyciągnąć swej ręki, aby zabić pomazańca Pana? Następnie Dawid zawołał jednego ze sług i rozkazał: Podejdź i zabij go. Ten uderzył go tak, że umarł. Dawid powiedział do niego: Twoja krew na twoją głowę, bo twoje usta świadczyły przeciw tobie, gdy mówiły: Zabiłem pomazańca Pana.
2 Sm 1,14-16
Lata później wraca do tej sprawy jeszcze raz i opisuje tamtego człowieka nie jako zabójcę, lecz jako kogoś, kto liczył na nagrodę za wieść.
Jeśli tego, który mi powiedział: Oto umarł Saul, sądząc, że przynosi dobrą nowinę, pojmałem i zabiłem w Siklag, chociaż myślał, że wynagrodzę go za jego wieści;
2 Sm 4,10
Co o przyczynie śmierci Saula mówią Kroniki?
Kronikarz nie opowiada tej sceny od nowa. Podsumowuje panowanie Saula i podaje przyczynę jego końca, używając czasownika, który wskazuje na wykonawcę.
Tak umarł Saul z powodu swojego przestępstwa, które popełnił przeciwko Panu i przeciwko słowu Pana, którego nie przestrzegał, oraz za to, że szukał rady czarownika; A nie radził się Pana. Pan zabił go więc i przeniósł królestwo na Dawida, syna Jessego.
1 Krn 10,13-14
Zdanie to nie wspomina ani o mieczu, ani o Amalekicie, ani o giermku. Mówi o sprawcy w innym porządku niż oba wcześniejsze opisy — i właśnie dlatego bywa przywoływane jako trzecia, konkurencyjna wersja wydarzeń.
Jak tłumaczy się rozbieżność między tymi relacjami?
Amalekita kłamał
Najczęstsze rozwiązanie: narrator opisuje, jak było, a Amalekita zmyślił swój udział, żeby dostać nagrodę od nowego króla. Przemawia za tym to, że jego wersja zawiera szczegół nieobecny u narratora — Saul opierający się na włóczni — oraz to, że przyniósł insygnia, czyli był na polu bitwy po walce, a nie w jej trakcie. Czego nie tłumaczy: tekst nigdzie nie mówi wprost, że kłamał. To wniosek czytelnika z zestawienia dwóch relacji, a nie zdanie któregokolwiek z autorów.
Amalekita dobił konającego
Drugie wyjaśnienie utrzymuje obie relacje w mocy: Saul rzucił się na miecz, ale nie umarł od razu, i wtedy nadszedł Amalekita. Obie sceny byłyby wtedy prawdziwe. Czego nie tłumaczy: narrator pisze, że giermek zobaczył śmierć Saula i dopiero potem zabił się sam. Giermek stał obok. Żeby wyjaśnienie działało, trzeba przyjąć, że pomylił się co do śmierci swojego króla, choć był o krok od niego.
Kroniki mówią o innym poziomie sprawstwa
Trzecie rozwiązanie dotyczy tylko zdania z Kronik. Kronikarz nie opisuje przebiegu śmierci, lecz jej przyczynę: podaje listę win Saula i wyprowadza z nich wyrok. Zdanie o tym, kto go zabił, jest w tym zestawieniu orzeczeniem o wyroku, a nie o narzędziu. Czego nie tłumaczy: nie usuwa różnicy między dwiema relacjami z Księgi Samuela. Rozwiązuje jedną trudność z trzech.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Amalekita w ogóle był na polu bitwy w chwili śmierci Saula, czy dotarł tam po walce i obrabował ciało. Tekst podaje wyłącznie jego własną relację i nie opatruje jej żadną oceną prawdziwości — ocenia jedynie czyn, do którego się przyznał. Nie wiemy też, czy Dawid uznał tę relację za prawdziwą. Jego wyrok opiera się na zasadzie, że własne zeznanie wystarcza, i tak został uzasadniony; nie mówi to nic o tym, w co Dawid wierzył. Uczciwe podsumowanie brzmi więc tak: Księga Samuela opisuje samobójstwo, jedna postać w tej samej księdze twierdzi coś innego, a autor nie rozstrzyga sporu za czytelnika, choć zestawia obie wersje w odstępie kilkunastu wersetów.
