Obraz kojarzy się z kartoteką zasług: gdzieś leży tom, w którym dopisuje się punkty za dobre uczynki. Tekst używa go inaczej. W UBG wyrażenie pada osiem razy, a czynności wykonywane z tą księgą są zawsze dwie: ktoś jest w niej zapisany albo zostaje z niej wymazany. Nigdy nie jest w niej więcej ani mniej.
Skąd obraz
Zanim pojawi się w Nowym Testamencie, funkcjonuje w Torze i u proroków jako rejestr żyjących członków wspólnoty. Mojżesz odwołuje się do niego po grzechu ze złotym cielcem:
Teraz jednak przebacz ich grzech, a jeśli nie, wymaż mnie, proszę, z twojej księgi, którą napisałeś.
Wj 32,32
Pan powiedział do Mojżesza: Tego wymażę z mojej księgi, kto zgrzeszył przeciwko mnie.
Wj 32,33
Psalmista prosi o wymazanie przeciwników, zestawiając to z brakiem wpisu wśród sprawiedliwych:
Niech będą wymazani z księgi żyjących i niech nie będą zapisani ze sprawiedliwymi.
Ps 69,28
Izajasz mówi o zapisaniu wśród żywych w Jerozolimie, a Ezechiel zapowiada fałszywym prorokom, co następuje:
I moja ręka będzie przeciwko prorokom, którzy widzą rzeczy złudne i wróżą kłamstwo. Nie będą w zgromadzeniu mego ludu i w poczet domu Izraela nie będą wpisani, i do ziemi Izraela nie wejdą. A poznacie, że ja jestem Pan Bóg.
Ez 13,9
To jest język spisu ludności, a nie księgowości. Tak prowadzi się listę mieszkańców miasta albo członków rodu.
Zdanie, które rozstrzyga
Objawienie w jednym miejscu wyraźnie rozdziela dwie rzeczy, które czytelnicy zwykle zlepiają w jedną:
I zobaczyłem umarłych, wielkich i małych, stojących przed Bogiem, i otwarto księgi. Otwarto też inną księgę, księgę życia. I osądzeni zostali umarli według tego, co było napisane w księgach, to znaczy według ich uczynków.
Ap 20,12
Uczynki są zapisane w księgach, w liczbie mnogiej, i to według nich zapada osąd. Księga życia jest wymieniona osobno i nazwana inną księgą. Gdyby była rejestrem zasług, zdanie byłoby powtórzeniem samo w sobie. Skoro nie jest, to znaczy, że w tym obrazie prowadzi się dwie różne ewidencje.
Użycie zupełnie zwyczajne
Najbardziej pouczające jest jednak miejsce najmniej uroczyste. Paweł wspomina o księdze życia mimochodem, prosząc o pomoc dla współpracownic, których imion nawet nie podaje:
Proszę też i ciebie, wierny towarzyszu, pomagaj tym, które razem ze mną pracowały w ewangelii, wraz z Klemensem i z innymi moimi współpracownikami, których imiona są w księdze życia.
Flp 4,3
Mowa o ludziach żyjących, obecnych w zborze, a wzmianka nie ma w sobie nic z sądowej powagi. To pasuje do rejestru obywateli, a nie do wyroku.
Wykreślenie
Jedyna obietnica dotycząca tej księgi w listach do siedmiu zborów jest sformułowana przecząco:
Kto zwycięży, będzie ubrany w białe szaty i nie wymażę jego imienia z księgi życia, lecz wyznam jego imię przed moim Ojcem i przed jego aniołami.
Ap 3,5
Zapowiedź, że imię nie zostanie wymazane, zakłada, że wymazanie jest czymś wyobrażalnym. To zdanie od wieków dzieli czytelników i żadna ze stron nie może się powołać na jego jednoznaczne brzmienie.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwsza pomyłka to punktacja. Ap 20,12 rozdziela uczynki i księgę życia w jednym zdaniu, więc trudno je utożsamiać.
Druga dotyczy szyku w Ap 13,8. Po polsku wychodzi, że od założenia świata zabity jest Baranek. W bliźniaczym zdaniu z Ap 17,8 to samo określenie czasu przylega do zapisania imion. Dwa niemal identyczne wersety układają się więc inaczej, a na tej różnicy budowane są całe wywody o przeznaczeniu.
Trzecia to zlepianie wyrażeń. W Ap 22,19 mowa o dziale z księgi życia, a nie o wpisie — to jeszcze inny obraz, bliższy udziałowi w dziedzictwie niż figurowaniu na liście.
Czwarta jest drobna i polska: wyrażenie brzmi jak tytuł, więc czytelnik szuka jednej konkretnej księgi. Tekst mówi raz o księdze życia, raz o księdze życia Baranka, a Dn 12,1 wspomina po prostu o księdze — i nigdzie nie oświadcza, że to jedno i to samo.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy obraz jest metaforą sposobu, w jaki Bóg pamięta, czy opisem czegoś, co istnieje. Nie wiemy, czy wszystkie wymienione księgi to jedna rzecz pod różnymi nazwami. Nie wiemy, jak rozstrzygnąć szyk w Ap 13,8, bo grecka składnia dopuszcza oba odczytania, a przekłady dzielą się tu równo. I nie wiemy, czy zapowiedź z Ap 3,5 zakłada realną możliwość wykreślenia, czy jest mocnym sposobem powiedzenia, że do niego nie dojdzie.
Zobacz też: Izajasz · Ezechiel · Mojżesz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
