Księga Ezdrasza opisuje w Jerozolimie kryzys wokół małżeństw z kobietami z okolicznych ludów. W tym samym stuleciu, kilkaset kilometrów na południe, w żydowskiej kolonii wojskowej na Elefantynie, takie małżeństwa zawierano u notariusza — spokojnie, z podpisami świadków i spisem posagu. Oba obrazy pochodzą z epoki perskiej i oba są udokumentowane.
Rodzinne archiwum na papirusie
Wśród aramejskich papirusów z Elefantyny wyróżniają się dwa zwarte zestawy dokumentów jednej rodziny. Pierwszy skupia się wokół kobiety imieniem Mibtachia, córki żołnierza garnizonu; drugi, o pokolenie późniejszy, wokół domu Ananiasza. Nie są to teksty religijne ani urzędowe rozporządzenia, lecz akta prywatne: umowy małżeńskie, akty rozwodu, darowizny domu i gruntu, kwity z podziału majątku po ojcu, protokoły sporów o własność. Dokumenty spisano po aramejsku — języku kancelarii perskiej — i opatrzono listami świadków, wśród których obok imion z cząstką odsyłającą do imienia Jahwe stoją imiona egipskie i aramejskie.
Co z nich wynika o kobietach
Mibtachia w tych dokumentach nie jest przedmiotem transakcji, lecz jej stroną. Dostaje od ojca dom w darowiźnie, rozporządza nim, występuje w sporze majątkowym i składa przysięgę na własny rachunek. W kontraktach małżeńskich z tego archiwum uderza symetria klauzuli rozwodowej: prawo wystąpienia o rozwiązanie małżeństwa i odzyskania wniesionego majątku przysługuje zarówno mężowi, jak i żonie, a procedura jest w obu wypadkach opisana tak samo. To obraz odbiegający od tego, co zwykle wyobrażamy sobie po lekturze samego Pięcioksięgu, i odbiegający też od praktyki znanej z późniejszych źródeł żydowskich.
Drugi wniosek jest trudniejszy. Mibtachia była żoną Egipcjanina, a w archiwum Ananiasza jego żona pochodzi ze służby innego domu i nie jest Żydówką z urodzenia. Nikt tego nie ukrywa i nikt nie tłumaczy — takie małżeństwo jest w tych aktach zwyczajną sprawą do zapisania.
Jerozolima w tym samym czasie
W Jerozolimie problem stawiano zupełnie inaczej:
A gdy zakończono to wszystko, przystąpili do mnie naczelnicy, mówiąc: Lud Izraela, kapłani i Lewici nie odłączyli się od narodów tych ziem; postępują według obrzydliwości Kananejczyków, Chetytów, Peryzzytów, Jebusytów, Ammonitów, Moabitów, Egipcjan i Amorytów.
Ezd 9,1
Pobrali bowiem ich córki dla siebie i swoich synów, tak że święte nasienie pomieszało się z ludami tych ziem, a w tym grzechu przodowali naczelnicy i przywódcy.
Ezd 9,2
Nehemiasz kilkadziesiąt lat później opisuje to samo zjawisko wśród ludzi, którzy wrócili z wygnania:
W tych dniach widziałem też Żydów, którzy pojęli sobie żony aszdodskie, ammonickie i moabskie.
Ne 13,23
Elefantyna pokazuje, że opór, o którym mówią obie te księgi, nie był walką z czymś marginalnym. Odbudowana wspólnota w Judzie stawiała granicę dokładnie tam, gdzie diaspora egipska granicy nie widziała w ogóle. Sam fakt, że dokumenty z obu miejsc mówią o tym samym stuleciu, pozwala zobaczyć skalę napięcia bez przypisywania sobie sądu o ludziach.
Czego to nie dowodzi
Papirusy z Elefantyny nie potwierdzają ani nie podważają przebiegu wydarzeń opisanych u Ezdrasza. To dokumenty innej społeczności, z innego kraju, powstałe niezależnie; nie wspominają o Ezdraszu, o rozwiązywaniu małżeństw ani o zgromadzeniu w Jerozolimie. Zestawienie jest zestawieniem tła, nie potwierdzeniem tekstu.
Nie dowodzą też, że praktyka z Elefantyny była w diasporze regułą. Znamy jedną kolonię wojskową, jedno archiwum kilku rodzin i kilkadziesiąt lat. Żeby orzec, jak wyglądały małżeństwa Żydów w Babilonii czy w Azji Mniejszej, trzeba innych źródeł.
I najważniejsze zastrzeżenie w drugą stronę: z tych papirusów nie da się zrobić argumentu, że skoro na Elefantynie tak robiono, to Tora tego nie zabraniała. Dokument notarialny mówi, co ludzie robili, a nie co im wolno było robić. Ta sama kolonia utrzymywała własną świątynię ofiarniczą poza Jerozolimą — co również było praktyką, i również nie staje się przez to przepisem. Wartość archiwum leży gdzie indziej: pokazuje żywych ludzi za zdaniami Ezdrasza i Nehemiasza, z ich majątkami, sporami i wyborami małżeńskimi, zamiast anonimowej kategorii z listy narodów.
Zobacz też: Jahwe · Diaspora · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Ezdrasza · Nehemiasz
