Jasza (יָשַׁע, w formie ho.Shi.a’, Strong H3467) to czasownik, od którego pochodzi imię Mesjasza. Występuje w Biblii hebrajskiej 206 razy i nasz indeks glosuje go konsekwentnie jako „zbawić”. Kłopot polega na tym, że polskie „zbawić” brzmi wyłącznie religijnie i zaświatowo, a hebrajskie jasza dotyczy zupełnie realnych opresji: wojny, choroby, długu, prześladowania.
Co znaczy to słowo
Rdzeń j-sz-’ niesie obraz przestrzeni. Jego podstawowe pole to „uczynić szerokim, wyprowadzić z ciasnoty, dać swobodę” — a stąd już blisko do „wybawić, uratować”. Hebrajskie myślenie o ratunku jest przestrzenne: nieszczęście to zaciskanie się, ratunek to przestrzeń, w której znów można się poruszyć.
Formy w tekście są w większości okrzykami i wołaniem: „zbaw mnie” 12 razy, „zbaw!” 8 razy, „wybawiciel” 8 razy, „i on wybawił” 7 razy, „wybawić” 7 razy. To słownik człowieka w tarapatach, nie słownik teologicznego wykładu.
Od tego rdzenia pochodzi cała rodzina imion: Jehoszua (skrócone do Jeszua), Jeszajahu (Izajasz), Hoszea (Ozeasz). Wszystkie mówią wariant jednego zdania: Jahwe wybawia.
Gdzie występuje w Piśmie
Wzorcowym aktem jasza w Piśmie jest przejście przez morze — i tekst jest bardzo precyzyjny co do tego, kto tam działał.
„Tak Pan w tym dniu wybawił Izraela z ręki Egipcjan. I Izraelici widzieli martwych Egipcjan na brzegu morza.” — Wj 14,30 (UBG)
Nie Mojżesz i nie Izrael: wybawił Jahwe. Ta sama zasada obowiązuje potem w prawie wojennym.
„Gdyż Pan, wasz Bóg, idzie z wami, aby za was walczyć z waszymi wrogami i was wybawić.” — Pwt 20,4 (UBG)
Najostrzej ujmuje to Dawid, wychodząc przeciw Goliatowi z procą, czyli w sytuacji, w której o zwycięstwie miałaby decydować technika.
„I całe to zgromadzenie pozna, że nie mieczem ani włócznią wybawia Pan, gdyż walka należy do Pana i on wyda was w nasze ręce.” — 1Sm 17,47 (UBG)
Jak działa w tekście
W Psalmach jasza schodzi z pola bitwy do wnętrza człowieka, ale nie traci konkretu.
„Bliski jest Pan skruszonym w sercu i wybawia złamanych na duchu.” — Ps 34,18 (UBG)
„Wybawia złamanych na duchu” — to ten sam czasownik, którym opisano wyjście z Egiptu. Ratunek z rozpaczy jest tej samej kategorii co ratunek z niewoli. Jeremiasz w jednym zdaniu stawia obok siebie uzdrowienie i zbawienie, jakby to były dwa aspekty tej samej rzeczy.
„Uzdrów mnie, Panie, a będę uzdrowiony; zbaw mnie, a będę zbawiony. Ty bowiem jesteś moją chwałą.” — Jr 17,14 (UBG)
I wreszcie forma, którą zna każdy, nawet nie wiedząc, że ją zna — tryb rozkazujący hoszia’-na, „wybaw teraz”.
„Proszę, Panie, wybaw teraz; proszę, Panie, daj pomyślność.” — Ps 118,25 (UBG)
Z tego okrzyku powstało „hosanna”, którym tłum witał Jeszuę wjeżdżającego do Jerozolimy. Warto się nad tym zatrzymać: to nie było „niech żyje”, tylko wołanie o ratunek, złożone Temu, którego imię znaczy dokładnie to samo.
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polskie „zbawienie” zamknęło się w jednym rejestrze — mówimy tak wyłącznie o wiecznym losie duszy. Nikt nie powie, że karetka „zbawiła” rannego. Tymczasem hebrajskie jasza obejmuje jedno i drugie bez zmiany słowa. Kiedy więc czytamy w Psalmach „zbaw mnie”, słyszymy prośbę o niebo, a psalmista często prosi o coś znacznie bardziej doraźnego: żeby wrogowie odstąpili, żeby choroba minęła, żeby było czym oddychać.
Druga strata jest widoczna w samym przekładzie. Ten sam hebrajski czasownik jest oddawany raz jako „wybawić”, a raz jako „zbawić” — zależnie od tego, czy kontekst wydaje się tłumaczowi doczesny, czy religijny. Skutek jest taki, że polski czytelnik ma wrażenie dwóch różnych pojęć, podczas gdy hebrajski ma jedno. Wybawienie znad Morza Czerwonego i zbawienie krańców ziemi to u Izajasza ten sam rdzeń.
„Spójrzcie na mnie, abyście byli zbawieni, wszystkie krańce ziemi, gdyż ja jestem Bogiem i nie ma żadnego innego.” — Iz 45,22 (UBG)
Trzecia rzecz jest najważniejsza: w polskim przekładzie zupełnie nie słychać imienia. Hebrajczyk czytający „on wybawi” słyszał w tym czasowniku dźwięki, z których zbudowane jest imię Jeszua. My tego związku nie mamy — dlatego proroctwa o zbawieniu i imię Mesjasza brzmią dla nas jak dwa osobne tematy, a w oryginale są jednym.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Po pierwsze, jasza porządkuje pytanie o to, kto zbawia. Pismo odpowiada monotonnie i bez wyjątku: Jahwe. Nie miecz, nie liczebność wojska, nie zasługa, nie mądrość. Dawid mówi to przed bitwą, Mojżesz po przejściu morza, Izajasz na wygnaniu — i wszyscy używają tego samego czasownika.
Po drugie, jasza obejmuje całego człowieka. Skoro to samo słowo opisuje wyjście z Egiptu, uzdrowienie ciała i podniesienie kogoś złamanego na duchu, to biblijne zbawienie nie jest ratowaniem duszy z ciała, lecz ratowaniem człowieka z opresji — każdej. Sofoniasz opisuje to zaskakująco czule.
„Pan, twój Bóg, pośród ciebie jest potężny; on cię zbawi i rozraduje się wielce nad tobą; będzie się cieszyć ze swojej miłości wobec ciebie i rozweseli się nad tobą ze śpiewaniem, mówiąc:” — So 3,17 (UBG)
Bóg, który zbawia, śpiewa nad zbawionym. To nie jest język sądu ani transakcji. Dla czytelnika Pisma oznacza to, że pytanie „czy jestem zbawiony” warto uzupełnić pytaniem „z czego dokładnie zostałem wyprowadzony” — bo hebrajskie jasza zawsze ma konkretną ciasnotę, z której wyprowadza w przestrzeń.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Jahwe · Izajasz · Dawid · Ozeasz — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
