W hebrajskim tekście Biblii imię Boga zapisane jest czterema literami — jod, he, waw, he, czyli JHWH. Występuje blisko siedem tysięcy razy, częściej niż jakiekolwiek inne określenie Boga. W polskich przekładach, także w cytowanej tu Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, czytamy w tych miejscach „Pan”. Pytanie brzmi: czy ta zamiana ma podstawę w Piśmie, czy jest tradycją, którą Pismo zna, ale której nie nakazuje. Uwaga do cytatów poniżej — wszędzie tam, gdzie mowa jest o imieniu, w hebrajskim stoją te cztery litery, a nie rzeczownik pospolity.
Bóg podał imię, gdy Go o nie zapytano
Mojżesz powiedział do Boga: Kiedy pójdę do synów Izraela i powiem im: Bóg waszych ojców posłał mnie do was, a oni zapytają mnie, jakie jest jego imię, cóż im odpowiem? Wtedy Bóg odrzekł do Mojżesza: Jestem, Który Jestem. I dodał: Tak powiesz synom Izraela: Jestem posłał mnie do was. I mówił jeszcze Bóg do Mojżesza: Tak powiesz synom Izraela: Pan, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba, posłał mnie do was. To jest moje imię na wieki i takim ma pozostać w pamięci po wszystkie pokolenia.
Wj 3,13-15
Mojżesz pyta o imię i dostaje odpowiedź dwustopniową. Najpierw wyjaśnienie — „Jestem, Który Jestem”, zdanie zbudowane na hebrajskim czasowniku „być”. Potem samo imię, spokrewnione z tym czasownikiem i podane z komentarzem, którego trudno nie zauważyć: ma pozostać w pamięci po wszystkie pokolenia. Zostało dane po to, by je pamiętano, a nie przemilczano.
Imię, którego patriarchowie jeszcze nie znali
Nadto Bóg mówił do Mojżesza: Ja jestem Panem. Objawiłem się Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi pod tym imieniem: Bóg Wszechmogący, ale z mojego imienia PAN nie byłem przez nich poznany.
Wj 6,2-3
W przekładzie brzmi to jak łamigłówka: jak można nie być poznanym z imienia „Pan”, skoro słowo „pan” znali wszyscy? Zagadka znika, gdy wstawić to, co stoi w hebrajskim — nie tytuł, lecz imię własne. Ten jeden werset pokazuje, co zamiana robi z tekstem: zdanie o objawieniu imienia zamienia się w zdanie niezrozumiałe.
Imię w wyznaniu wiary Izraela
Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden.
Pwt 6,4
Najkrótsze i najważniejsze wyznanie Izraela dwa razy przywołuje to imię. Nie mówi, że istnieje jeden pan — mówi, że Ten, który nosi to imię, jest jeden.
„To jest moje imię”
Kilkakrotnie Pismo mówi nie o Bogu w ogóle, lecz o imieniu jako imieniu.
Ja, Pan, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci – rzeźbionym posągom.
Iz 42,8
Dlatego oto ja sprawię, że poznają tym razem; sprawię, że poznają moją rękę i moc, i dowiedzą się, że moje imię to Pan.
Jr 16,21
Takie zdania tracą sens, gdy w miejsce imienia wstawić rzeczownik pospolity — mówią przecież właśnie o różnicy między imieniem a tytułem.
Śpiewajcie Bogu, śpiewajcie psalmy jego imieniu, wywyższajcie tego, który przemierza niebiosa; Pan to jego imię, radujcie się przed jego obliczem.
Ps 68,4
Ten psalm zachował nawet skróconą postać imienia — „Jah”. Wypowiada ją każdy, kto mówi „Alleluja”, bo złożenie to znaczy „chwalcie Jah”.
Imię ma być wzywane, wysławiane i wspominane
Alleluja. Chwalcie, słudzy Pana, chwalcie imię Pana. Niech imię Pana będzie błogosławione, odtąd aż na wieki. Od wschodu słońca aż do jego zachodu, niech imię Pana będzie pochwalone.
Ps 113,1-3
Psalm zaczyna się właśnie od słowa „Alleluja”, a potem trzykrotnie w trzech wersetach wraca do imienia. To nie ozdobnik, lecz polecenie: chwalić, błogosławić, wysławiać — i to „od wschodu słońca aż do jego zachodu”, czyli wszędzie i stale.
Wtedy rozmawiali o tym między sobą ci, którzy się bali Pana. Pan zobaczył to i usłyszał, i napisano księgę wspomnień przed nim z powodu tych, którzy się boją Pana i rozmyślają o jego imieniu.
Ml 3,16
Malachiasz opisuje bojących się Boga jako tych, którzy o Jego imieniu rozmyślają i rozmawiają między sobą. Imię jest więc tematem rozmowy, a nie tematem, którego się unika.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
Tu stawka jest najwyższa: wezwanie imienia wiąże się z wybawieniem. Apostołowie sięgnęli po ten właśnie werset, mówiąc o zbawieniu w Jeszui — a samo imię Mesjasza zbudowane jest ze skróconej formy imienia Bożego i słowa „zbawienie”.
A Pan będzie królem nad całą ziemią. W tym dniu jeden będzie Pan i jedno jego imię.
Za 14,9
Zachariasz umieszcza imię w przyszłości: na końcu ma być jedno. Jeśli tak, trudno uzasadnić usuwanie go teraz.
Skąd wzięło się „PAN”
Zamiana nie wzięła się ze złej woli, lecz z obawy przed złamaniem przykazania:
Nie będziesz brał imienia Pana, twego Boga, nadaremnie, gdyż Pan nie zostawi bez kary tego, który bierze jego imię nadaremnie.
Wj 20,7
W okresie Drugiej Świątyni utrwalił się zwyczaj, by przy głośnym czytaniu wymawiać zamiast imienia hebrajskie „Adonaj”, czyli „Pan”. Grecki przekład i tłumaczenia po nim poszły tym śladem — stąd w wielu wydaniach zapis wersalikami, „PAN”, będący sygnałem dla czytelnika, że pod spodem stoi imię. Masoreci, dodając do spółgłosek znaki samogłoskowe, wpisali pod tetragram samogłoski słowa „Adonaj” jako przypomnienie, co czytać na głos; z mechanicznego złożenia tych samogłosek ze spółgłoskami imienia powstała później forma hybrydowa, spotykana wciąż w części przekładów.
Warto zobaczyć, czego przykazanie faktycznie zakazuje. Zakazuje brania imienia nadaremnie — pusto, fałszywie, dla własnej korzyści. Nie zakazuje wymawiania. Ogrodzenie postawione wokół przykazania okazało się z czasem szczelniejsze niż samo przykazanie i usunęło imię z użycia zupełnie.
Co z tego wynika w praktyce
Wymowa. Zapis podaje same spółgłoski, więc brzmienie odtwarzamy pośrednio: z greckich transkrypcji u pisarzy wczesnochrześcijańskich oraz ze skróconej formy „Jah”, zachowanej w słowie „Alleluja” i w imionach takich jak Eliasz czy Izajasz. Formę „Jahwe” uznajemy za najlepiej uzasadnioną, ale nie robimy z niej testu prawowierności — Pismo nigdzie nie uzależnia wysłuchania modlitwy od fonetyki.
Czytanie Biblii. Kiedy widzisz w tekście „PAN” zapisane wersalikami, wiesz już, że stoi tam imię. Wiele fragmentów czyta się wtedy inaczej: zdanie o chwale, której Bóg nie odda innemu, przestaje być ogólnikiem, a staje się zdaniem Kogoś, kto przed chwilą się przedstawił.
Ton. Używanie imienia nie jest ani zaklęciem, ani powodem do wywyższania się nad tymi, którzy mówią „Pan”. Malachiasz opisał ludzi, którzy o imieniu rozmawiali — rozmawiali, a nie licytowali się.
Podsumowanie
Bóg podał własne imię, gdy Go o nie zapytano, i polecił, by pozostało w pamięci po wszystkie pokolenia. Prorocy i psalmy każą je wzywać, chwalić i rozważać, a Zachariasz widzi je w przyszłości jako imię jedyne. Zastąpienie imienia tytułem daje się wyjaśnić historycznie, ale nie da się wyprowadzić z tekstu — to zwyczaj, nie nakaz. Dlatego piszemy „Jahwe”: nie dla efektu, lecz dlatego, że w Piśmie stoi tam imię, a nie tytuł.
Zobacz też: Imię Boga (Jahwe) · Jahwe · Izajasz · Mojżesz — znaczenie imienia · Malachiasz — znaczenie imienia · Zachariasz — znaczenie imienia
