Rzeczownik hypakoe (ὑπακοή, G5218) występuje w Nowym Testamencie piętnaście razy. Jest złożeniem: hypo znaczy pod, akouo znaczy słyszeć. Dosłownie więc jest to słuchanie spod — nasłuchiwanie z pozycji tego, kto stoi niżej i czeka na słowo. Polskie posłuszeństwo, choć wywodzi się od słuchania, w codziennym użyciu straciło ten związek i znaczy po prostu podporządkowanie.
Słyszeć znaczy wykonać
Ta sama logika rządzi hebrajskim czasownikiem szama (H8085), który w Tanach występuje ponad tysiąc sto razy i oznacza zarówno słyszenie, jak i posłuchanie. W hebrajskim nie ma osobnego słowa na wykonanie usłyszanego polecenia — dlatego wezwanie otwierające najważniejsze wyznanie Izraela nie jest apelem o uwagę, tylko o czyn. Grecki hypakoe odtwarza tę strukturę w innym języku.
Przez którego otrzymaliśmy łaskę i apostolstwo, by przywieść do posłuszeństwa wierze wszystkie narody dla jego imienia;
Rz 1,5
Lecz teraz objawionej i przez Pisma proroków według postanowienia wiecznego Boga oznajmionej wszystkim narodom, by przywieść je do posłuszeństwa wierze;
Rz 16,26
Zakres użycia
Rzeczownik nie jest zarezerwowany dla relacji z Bogiem. Paweł chwali nim posłuszeństwo Koryntian wobec Tytusa i liczy na posłuszeństwo Filemona w sprawie zbiegłego niewolnika.
A jego serce jeszcze bardziej skłania się ku wam, gdy wspomina posłuszeństwo was wszystkich i to, jak przyjęliście go z bojaźnią i drżeniem.
2Kor 7,15
Napisałem ci, będąc pewny twego posłuszeństwa, wiedząc, że uczynisz nawet więcej, niż mówię.
Flm 1,21
Wasze posłuszeństwo bowiem stało się znane wszystkim. Dlatego też raduję się z waszego powodu, ale chcę, abyście byli mądrzy w tym, co dobre, a prości w tym, co złe.
Rz 16,19
Najmocniejsze zdanie stoi w Liście do Hebrajczyków. Syn nie uczy się posłuszeństwa z braku, lecz przez to, co wycierpiał — a więc przez wykonanie usłyszanego wbrew cenie.
Chociaż był Synem, nauczył się posłuszeństwa przez to, co wycierpiał.
Hbr 5,8
Struktura, której polski nie oddaje
W 1 P 1,14 stoi zwrot dosłownie brzmiący: dzieci posłuszeństwa. To hebraizm — semicki sposób budowania przymiotnika przez dopełniacz, tak jak synowie światłości albo syn zatracenia. UBG upraszcza go do posłusznych dzieci, co jest zrozumiałe, ale kasuje ślad języka.
Jak posłuszne dzieci nie ulegajcie pożądliwościom, jakie władały wami wcześniej, w czasie waszej nieświadomości;
1P 1,14
Wybranych według uprzedniej wiedzy Boga Ojca, przez uświęcenie Ducha dla posłuszeństwa i pokropienia krwią Jezusa Chrystusa. Łaska i pokój niech się wam pomnożą.
1P 1,2
Skoro oczyściliście swoje dusze, będąc posłuszni prawdzie przez Ducha ku nieobłudnej braterskiej miłości, czystym sercem jedni drugich gorąco miłujcie;
1P 1,22
Podobnie działa Rz 5,19, gdzie hypakoe jednego zestawiono z parakoe jednego. Drugi rzeczownik to nie zwykłe zaprzeczenie, tylko przedrostek oznaczający słuchanie obok, przesłyszenie się, puszczenie mimo uszu. Polskie nieposłuszeństwo tej różnicy nie pokazuje.
Jak bowiem przez nieposłuszeństwo jednego człowieka wielu stało się grzesznikami, tak przez posłuszeństwo jednego wielu stało się sprawiedliwymi.
Rz 5,19
Co ginie po polsku
Ginie związek ze słuchem, a wraz z nim cały semicki sposób myślenia o relacji z Bogiem: najpierw pada słowo, potem następuje odpowiedź. Polskie posłuszeństwo kojarzy się z dyscypliną i hierarchią, greckie i hebrajskie — z uwagą i odpowiedzią. Ginie też to, że Rz 6,16 opisuje posłuszeństwo jako sytuację, w której człowiek sam siebie komuś oddaje: nie jest ono narzucone z zewnątrz, tylko wybrane.
Ginie wreszcie ciągłość między Tanach a listami. Kiedy Izrael słyszał wezwanie do słuchania, słyszał zarazem wezwanie do wykonania — jedno słowo obejmowało oba akty. Grecki hypakoe jest próbą przeniesienia tej jedności do języka, który normalnie rozdziela percepcję od czynu. Polszczyzna cofa ten wysiłek: zostaje sam czyn, a słuchanie znika z pola widzenia. Dlatego polski czytelnik listów Pawła łatwo odbiera posłuszeństwo jako temat administracyjny, podczas gdy w oryginale jest to temat relacyjny — chodzi o to, czyj głos się w ogóle bierze pod uwagę.
Czyż nie wiecie, że komu oddajecie siebie jako słudzy w posłuszeństwo, komu jesteście posłuszni, tego jesteście sługami: bądź grzechu ku śmierci, bądź posłuszeństwa ku sprawiedliwości?
Rz 6,16
Co sporne
Zwrot z Rz 1,5 i Rz 16,26 można rozumieć na kilka sposobów, bo grecki dopełniacz jest wieloznaczny: posłuszeństwo należne wierze, posłuszeństwo płynące z wiary albo posłuszeństwo, które samo jest wiarą. Każdy z tych odczytów prowadzi w inną stronę teologicznie i żaden nie da się wykluczyć samą gramatyką. Zakres słowa mówi tylko tyle, że mowa o odpowiedzi na usłyszane wezwanie. Kto rozstrzyga ten spór wyłącznie budową złożenia, buduje wniosek na etymologii, a to zawodna podstawa.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy autorzy Nowego Testamentu odczuwali jeszcze w hypakoe obraz słuchania, czy słowo zdążyło już zleksykalizować się na czyste posłuszeństwo — złożenia w każdym języku z czasem tracą przejrzystość. Nie wiemy, jak dokładnie zwrot z Rz 1,5 przetłumaczono by na hebrajski, gdyby Paweł pisał w tym języku. Nie wiemy wreszcie, czy hebraizm z 1 P 1,14 był dla greckojęzycznego czytelnika czytelny jako obcy, czy brzmiał zwyczajnie.
Zobacz też: Tanach · Szama — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
