Υἱοθεσία występuje w Nowym Testamencie pięć razy i wyłącznie w listach Pawła. Wyraz jest złożeniem: hyios znaczy syn, a drugi człon pochodzi od czasownika kłaść, ustanawiać. Dosłownie więc: ustanowienie kogoś synem. W świecie greckim i rzymskim był to termin prawny, a nie uczuciowy — adopcja przenosiła człowieka do nowej rodziny wraz z prawem do majątku i nazwiska.
Polskie usynowienie oddaje to nieźle, ale w polszczyźnie religijnej słowo zdążyło zmięknąć i brzmi jak metafora bliskości. Tymczasem w tekście chodzi o zmianę położenia prawnego: kto był niewolnikiem, staje się dziedzicem, i to nie z powodu przemiany wewnętrznej, lecz z powodu decyzji ojca.
Duch usynowienia i wołanie Abba
Gdyż nie otrzymaliście ducha niewoli, aby znowu się bać, ale otrzymaliście Ducha usynowienia, przez którego wołamy: Abba, Ojcze!
Rz 8,15
Zdanie zestawia dwa stany: ducha niewoli i Ducha usynowienia. Różnica ujawnia się w tym, jak człowiek się zwraca do Boga — niewolnik nie mówi do właściciela Ojcze. Ale sam zwrot nie jest tu dowodem uczucia, tylko dowodem statusu.
Usynowienie, które jeszcze się nie dokonało
A nie tylko ono, ale i my, którzy mamy pierwsze plony Ducha, i my sami w sobie wzdychamy, oczekując usynowienia, odkupienia naszego ciała.
Rz 8,23
To najmniej oczywiste z pięciu miejsc. Osiem wersetów po zdaniu o Duchu usynowienia Paweł mówi, że na usynowienie dopiero czekamy — i wiąże je z odkupieniem ciała. Adopcja ma więc dwa momenty: ogłoszenie i wejście w posiadanie. Kto zna prawo spadkowe, nie widzi w tym sprzeczności; kto czyta usynowienie jako opis uczuć, widzi jej sporo.
Izrael miał hyiothesia pierwszy
Są to Izraelici, do których należy usynowienie, chwała, przymierza, nadanie prawa, służba Boża i obietnice;
Rz 9,4
Ten werset jest dla całego hasła kluczowy, a bywa pomijany. Paweł wylicza, co należy do Izraelitów, i na pierwszym miejscu stawia usynowienie — dokładnie ten sam rzeczownik, którego użył o wierzących z pogan. Nie ma tu więc mowy o czymś, co pojawiło się dopiero w Nowym Przymierzu; jest mowa o rozszerzeniu tego, co Izrael już miał.
Warto zestawić to z Wyjścia, gdzie Bóg nazywa Izrael swoim synem pierworodnym. Język adopcyjny ma w Piśmie długą historię.
I powiesz do faraona: Tak mówi Pan: Izrael jest moim synem, moim pierworodnym.
Wj 4,22
Po co wykup, jeśli nie po to, by zostać synem
Aby wykupił tych, którzy byli pod prawem, abyśmy dostąpili usynowienia.
Ga 4,5
Zdanie łączy dwa obrazy: handlowy wykup i prawną adopcję. Najpierw ktoś płaci, potem ustanawia. Kilka wersetów dalej Paweł domyka wywód wprost.
Tak więc już nie jesteś sługą, ale synem, a jeśli synem, to i dziedzicem Bożym przez Chrystusa.
Ga 4,7
W Liście do Efezjan usynowienie zostaje jeszcze cofnięte w czasie — jest zamiarem, nie reakcją.
Przeznaczył nas dla siebie, ku usynowieniu przez Jezusa Chrystusa, według upodobania swojej woli;
Ef 1,5
Co gubi polski przekład
Pierwsza strata to charakter prawny. Polskie usynowienie brzmi ciepło i domowo, greckie było terminem, którym posługiwali się notariusze. Adopcja w prawie rzymskim była nieodwołalna i dawała pełne prawa spadkowe — nowy syn nie był gorszy od zrodzonego.
Druga strata to napięcie między już i jeszcze nie. Po polsku Rz 8,15 i Rz 8,23 wyglądają na dwa różne tematy, bo pierwsze zdanie mówi o Duchu, a drugie o oczekiwaniu. W grece to jeden rzeczownik i jedna sprawa rozpisana na dwa etapy.
Trzecia strata dotyczy Izraela. Rz 9,4 pokazuje, że pojęcie nie zostało wymyślone dla pogan, tylko rozciągnięte. Kto czyta usynowienie jako coś specyficznie chrześcijańskiego, przeoczy zdanie, w którym Paweł przypisuje je Izraelowi w czasie teraźniejszym.
Czego samo słowo nie rozstrzyga
Zakres wyrazu nie odpowiada na pytanie, jak usynowienie ma się do zrodzenia z Boga, o którym pisze Jan innym słownictwem. To dwa różne obrazy tej samej rzeczywistości i nie da się ich uzgodnić przez porównanie rzeczowników. Nie rozstrzyga też sporu o relację między Izraelem a wierzącymi z narodów — Rz 9,4 jest w tej dyskusji mocnym argumentem, ale jednym z wielu, a cała jedenasta część listu została napisana właśnie po to, by tę relację opisać.
