W ostatnim rozdziale pierwszego listu Jan zachęca do modlitwy za brata, który zgrzeszył — i w środku tej zachęty robi wyłom, którego nie tłumaczy.
Jeśli ktoś widzi swego brata, który popełnia grzech nie na śmierć, niech się za niego modli, a Bóg da mu życie, to jest tym, którzy popełniają grzech nie na śmierć. Jest grzech na śmierć. Nie mówię, aby ktoś modlił się za to. Wszelka niesprawiedliwość jest grzechem, jest jednak grzech nie na śmierć.
1 J 5,16-17
Czego tekst nie mówi
Warto zacząć od wyliczenia rzeczy, których w tym zdaniu nie ma. Nie ma definicji grzechu na śmierć. Nie ma listy czynów. Nie ma zakazu modlitwy — jest stwierdzenie, że apostoł o taką modlitwę nie każe. Nie ma też informacji, o czyją śmierć chodzi: fizyczną czy ostateczną. Każde uzupełnienie tych luk pochodzi od czytelnika, nie od Jana.
Zwraca uwagę, że apostoł zakłada u odbiorców zdolność rozpoznania. Pisze tak, jakby wiedzieli, o czym mowa. My tej wiedzy nie mamy, bo nie mamy dostępu do sytuacji, w której list powstał — a była to wspólnota po rozłamie, opisanym w rozdziale drugim.
Kontekst listu: kto grzeszy i kto nie
Dwa zdania w tym samym liście brzmią jeszcze mocniej i zwykle sprawiają czytelnikom więcej kłopotu niż samo 5,16.
Każdy, kto się narodził z Boga, nie popełnia grzechu, bo jego nasienie w nim pozostaje i nie może grzeszyć, gdyż narodził się z Boga.
1 J 3,9
Wiemy, że każdy, kto się narodził z Boga, nie grzeszy, ale kto się narodził z Boga, zachowuje samego siebie, a zły go nie dotyka.
1 J 5,18
Zestawione z pierwszym rozdziałem, gdzie Jan mówi o wyznawaniu grzechów przez tych samych ludzi, zdania te pokazują, że apostoł operuje rozróżnieniem, którego nie definiuje. Najczęściej tłumaczy się je jako różnicę między upadkiem a życiem w grzechu — i taki odczyt dobrze pasuje do listu, ale sam Jan go nie formułuje.
Granica wstawiennictwa w Tanach
Myśl, że modlitwa za kogoś może zostać wstrzymana, nie zaczyna się u Jana. Jeremiasz dwukrotnie słyszy zakaz modlitwy za swój lud.
Ty więc nie módl się o ten lud i nie zanoś za niego ani wołania, ani modlitwy i nie nalegaj na mnie, bo cię nie wysłucham.
Jr 7,16
Dlatego ty się nie módl za ten lud i nie zanoś za niego wołania ani modlitwy, bo ja go nie wysłucham, gdy do mnie będzie wołać w czasie swego utrapienia.
Jr 11,14
Podobnie zdanie o synach Helego opisuje sytuację, w której wstawiennictwo nie ma już adresata.
Jeśli człowiek zgrzeszy przeciw człowiekowi, będzie go sądzić sędzia, ale jeśli człowiek zgrzeszy przeciw Panu, któż się za nim wstawi? Oni jednak nie posłuchali głosu swego ojca, bo Pan chciał ich zabić.
1 Sm 2,25
Tłem dla obu jest torowe rozróżnienie między grzechem nieświadomym a zuchwałym; ten drugi nie ma przewidzianej ofiary.
Lecz człowiek, który bezczelnie zgrzeszy świadomie, zarówno rodowity mieszkaniec, jak i przybysz, znieważa Pana; człowiek ten zostanie wykluczony spośród swego ludu. Wzgardził bowiem słowem Pana i złamał jego przykazanie; taki człowiek musi zostać wykluczony; na nim ciąży jego nieprawość.
Lb 15,30-31
Wspólne dla tych tekstów jest to, że opisują ludzi trwale i świadomie odwróconych, a nie takich, którzy upadli i szukają powrotu. To wskazówka, nie definicja.
Teksty ciągnące w przeciwną stronę
Ten sam autor kilka rozdziałów wcześniej nie stawia żadnego warunku poza wyznaniem, a zaraz potem opisuje orędownika i zasięg przebłagania jako obejmujący cały świat.
Jeśli wyznajemy nasze grzechy, Bóg jest wierny i sprawiedliwy, aby nam przebaczyć grzechy i oczyścić nas z wszelkiej nieprawości.
1 J 1,9
Moje dzieci, piszę wam to, abyście nie grzeszyli. Jeśli jednak ktoś zgrzeszy, mamy orędownika u Ojca, Jezusa Chrystusa sprawiedliwego. I on jest przebłaganiem za nasze grzechy, a nie tylko za nasze, lecz także za grzechy całego świata.
1 J 2,1-2
Jakub kończy swój list zachętą, która zakłada, że zawrócenie kogoś z błędnej drogi jest możliwe i skuteczne. Paweł zaś każe modlić się za wszystkich ludzi bez wyjątków.
Bracia, jeśli ktoś z was zejdzie z drogi prawdy, a ktoś go nawróci; Niech wie, że kto nawróci grzesznika z jego błędnej drogi, wybawi duszę od śmierci i zakryje mnóstwo grzechów.
Jk 5,19-20
Zachęcam więc przede wszystkim, aby zanoszone były prośby, modlitwy, wstawiennictwa i dziękczynienia za wszystkich ludzi;
1 Tm 2,1
Napięcie jest realne i nie znika po żadnej ze stron. Jeśli 1 Jana 5,16 miałoby wyznaczać kategorię ludzi wyłączonych z modlitwy, trudno to pogodzić z poleceniem z 1 Tymoteusza. Jeśli z kolei wyłomu nie ma, zdanie Jana staje się puste. Najostrożniejszy odczyt brzmi tak: Jan nie zabrania modlitwy, tylko zdejmuje z modlącego się obowiązek i odpowiedzialność w sytuacji, której sam nie potrafi ocenić. Ale to jest odczyt, a nie treść wersetu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czym jest grzech na śmierć. Propozycje — trwałe odstępstwo, odrzucenie prawdy o Mesjaszu przez tych, którzy odeszli ze wspólnoty, grzech z Mateusza 12 — są domysłami wypełniającymi lukę zostawioną przez autora. Nie wiemy, czy Jan mówi o śmierci fizycznej, jak w kilku miejscach Nowego Przymierza, czy o wyroku ostatecznym. Nie wiemy, po czym miałby ktoś rozpoznać taki grzech u innego człowieka, ani czy w ogóle da się to rozpoznać z zewnątrz. Pismo tej sprawy nie zamyka i lepiej zostawić ją otwartą, niż podstawić własną listę czynów — bo taka lista zawsze kogoś krzywdzi.
Zobacz też: Apostoł (szaliach) · Jakub · Jeremiasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
