Γραμματεύς pochodzi od wyrazu oznaczającego literę albo pismo. Dosłownie jest to człowiek od liter: ktoś, kto zawodowo obchodzi się z tekstem. W Nowym Testamencie rzeczownik pada sześćdziesiąt siedem razy i skupia się w Ewangeliach synoptycznych — dwadzieścia cztery razy u Mateusza, dwadzieścia dwa u Marka, piętnaście u Łukasza. U Jana występuje tylko raz, w Dziejach cztery razy, a w listach Pawła jeden jedyny raz.
Dowód, że to zawód, a nie stronnictwo
Najmocniejszy dowód leży w Dziejach. Kiedy w Efezie tłum wpada w zamieszanie, uspokaja go urzędnik miejski — i grecki tekst nazywa go dokładnie tym samym rzeczownikiem co żydowskich znawców Tory.
Wtedy sekretarz miejski uspokoił tłum i powiedział: Mężowie efescy, kto z ludzi nie wie, że miasto Efez jest opiekunem świątyni wielkiej bogini Diany i jej posągu, który spadł od Jowisza?
Dz 19,35
UBG pisze tu „sekretarz miejski” i słusznie, bo chodzi o pogańskiego urzędnika w greckim mieście. Ale to znaczy, że słowo samo w sobie nie zawiera niczego żydowskiego ani religijnego. Nazywa funkcję: człowiek, który zna dokumenty i mówi w imieniu porządku.
W tekstach żydowskich ta funkcja dotyczy Tory. Stąd polskie „uczony w Piśmie”.
Wtedy powiedział mu uczony w Piśmie: Nauczycielu, zaprawdę dobrze powiedziałeś, że jeden jest Bóg i nie ma innego oprócz niego.
Mk 12,32
Wtedy uczeni w Piśmie i faryzeusze zaczęli się zastanawiać i mówić: Kim jest ten, który mówi bluźnierstwa? Któż może przebaczać grzechy oprócz samego Boga?
Łk 5,21
I przyprowadzili do niego uczeni w Piśmie i faryzeusze kobietę przyłapaną na cudzołóstwie, a postawiwszy ją pośrodku;
J 8,3
A gdy Herod zwołuje ekspertów, żeby ustalić miejsce narodzin Mesjasza, UBG nazywa ich jeszcze inaczej.
Zebrawszy więc wszystkich naczelnych kapłanów i nauczycieli ludu, wypytywał ich, gdzie miał się urodzić Chrystus.
Mt 2,4
„Nauczyciele ludu” to znów ten sam grecki rzeczownik. Trzy polskie określenia, jedno słowo.
Korzeń w Piśmie Hebrajskim
Zawód nie zaczyna się w pierwszym wieku. Ezdrasz jest w tekście hebrajskim opisany słowem o tym samym zakresie — człowiek biegły w prawie, który je czyta ludowi.
Tenże Ezdrasz wyruszył z Babilonu, a był człowiekiem uczonym w prawie Mojżesza, które dał Pan, Bóg Izraela. A król spełnił wszystkie jego prośby, gdyż ręka Pana, jego Boga, była nad nim.
Ezd 7,6
Wówczas zebrał się cały lud jak jeden mąż na placu, który był przed Bramą Wodną, i powiedział do Ezdrasza, uczonego w Piśmie, aby przyniósł księgę Prawa Mojżesza, które Pan nadał Izraelowi.
Ne 8,1
To ważne dla oceny całej grupy: znawca tekstu jest w Piśmie postacią potrzebną, a nie z góry podejrzaną.
Nie tylko przeciwnicy
Polskie kaznodziejstwo ustawiło uczonych w Piśmie po jednej stronie — obok faryzeuszy, jako oponentów. Tekst jest bardziej złożony. Jeszua mówi o uczonym w Piśmie pouczonym o królestwie jako o czymś dobrym.
A on powiedział do nich: Dlatego każdy uczony w Piśmie, który jest pouczony o królestwie niebieskim, podobny jest do gospodarza, który wydobywa ze swego skarbca nowe i stare rzeczy.
Mt 13,52
Jednemu z nich odpowiada wprost i pochwalnie.
Wtedy powiedział mu uczony w Piśmie: Nauczycielu, zaprawdę dobrze powiedziałeś, że jeden jest Bóg i nie ma innego oprócz niego.
Mk 12,32
A Jezus, widząc, że mądrze odpowiedział, rzekł do niego: Niedaleko jesteś od królestwa Bożego. I nikt nie śmiał go więcej pytać.
Mk 12,34
Także w Dziejach część z nich staje po stronie Pawła.
I wszczął się wielki krzyk, a uczeni w Piśmie ze stronnictwa faryzeuszy zerwali się i zaczęli się spierać, mówiąc: Niczego złego nie znajdujemy w tym człowieku. Jeśli mu coś powiedział duch albo anioł, to nie walczmy z Bogiem.
Dz 23,9
Z drugiej strony tłum odróżnia sposób nauczania Jeszui od ich sposobu i widzi w tym różnicę zasadniczą.
I zdumiewali się jego nauką, uczył ich bowiem jak ten, który ma moc, a nie jak uczeni w Piśmie.
Mk 1,22
Co gubi polski przekład
Strata pierwsza: znika zawodowy, świecki rdzeń słowa. „Uczony w Piśmie” brzmi jak tytuł religijny, prawie jak nazwa stanu duchownego. Grecki wyraz mówi o kompetencji, nie o godności — i sam UBG to potwierdza, tłumacząc go w Efezie jako urzędnika.
Strata druga: znika związek z Ezdraszem i z całą tradycją publicznego czytania Tory. Polskie „uczony w Piśmie” w Ewangeliach i „uczony w Piśmie” u Nehemiasza to dla czytelnika dwa osobne światy.
Strata trzecia: przez zbitkę „uczeni w Piśmie i faryzeusze”, powtarzaną dziesiątki razy, czytelnik zaczyna traktować oba wyrazy jako nazwę jednej grupy. Tymczasem pierwszy nazywa zawód, a drugi stronnictwo — i to są dwie różne kategorie, przecinające się, ale nietożsame.
Strata czwarta dotyczy 1 Kor 1,20, gdzie Paweł zestawia mędrca, znawcę tekstu i badacza tego świata. Po polsku „uczony w Piśmie” wpada w tym zdaniu w obce towarzystwo i wygląda na wtręt; w grece to spójna lista typów kompetencji.
Gdzie jest mądry? Gdzie uczony w Piśmie? Gdzie badacz tego świata? Czyż Bóg nie obrócił w głupstwo mądrości tego świata?
1Kor 1,20
Gdzie leksyka nie zamyka sporu
Spór dotyczy Mt 23,2 i tego, co znaczy zasiadanie na katedrze Mojżesza.
Na katedrze Mojżesza zasiedli uczeni w Piśmie i faryzeusze.
Mt 23,2
Jedni czytają to zdanie jako uznanie realnego autorytetu w nauczaniu Tory, inni jako opis stanu faktycznego bez aprobaty, jeszcze inni jako ironię. Rzeczownik grammateus nie pomaga tu w niczym — nazywa tylko zawód tych, którzy tam zasiedli. Rozstrzygnięcie zależy od tego, jak czytamy następne zdania i całą mowę, a nie od słownika.
Drugi spór dotyczy tego, ilu uczonych w Piśmie należało do faryzeuszy. Dz 23,9 mówi o uczonych ze stronnictwa faryzeuszy, co zakłada, że byli i inni. Ale ilu i jakich — tekst nie mówi.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czym była katedra Mojżesza: urzędem, zwyczajem, czy konkretnym miejscem w synagodze. Nie wiemy, jak wyglądało przygotowanie do tego zawodu w pierwszym wieku — Pismo tego nie opisuje. Nie wiemy wreszcie, dlaczego Jan używa tego rzeczownika tylko raz, skoro synoptycy sięgają po niego kilkadziesiąt razy.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Ezdrasz · Herod — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
