Historia zwojów znad Morza Martwego kończy się w większości opracowań w połowie lat pięćdziesiątych XX wieku, gdy przebadano ostatnie z grot w rejonie Qumran. To zakończenie jest przedwczesne. W marcu 2021 roku izraelska służba starożytności ogłosiła wyniki kolejnej kampanii na Pustyni Judzkiej — i wśród nich fragmenty zwoju biblijnego, pierwsze od kilkudziesięciu lat.
Dlaczego w ogóle tam kopano
Powód był defensywny. Jaskinie Pustyni Judzkiej od dziesięcioleci są celem rabunkowych wykopalisk, a fragmenty rękopisów trafiają na rynek antykwaryczny bez żadnej informacji o miejscu i warstwie znalezienia. Kampania ratunkowa miała dotrzeć do trudno dostępnych grot wcześniej niż ci, którzy je plądrują. Prace prowadzono w bardzo trudnym terenie — jaskinie leżą w pionowych ścianach wąwozów i dojście do nich wymaga sprzętu wspinaczkowego.
Co znaleziono
W jaskini w rejonie Nachal Chewer, znanej jako Jaskinia Grozy, wydobyto około osiemdziesięciu fragmentów papirusu i skóry z greckim tekstem proroków mniejszych — partie Zachariasza i Nahuma. Nie jest to nowy, nieznany rękopis. Fragmenty przypisano do zwoju greckich proroków mniejszych znanego z wcześniejszych znalezisk w tym samym rejonie, tego samego, który zawiera imię Boże zapisane pismem starohebrajskim. Nowe kawałki uzupełniają więc znany od dawna dokument.
To akurat zwiększa ich wartość, a nie zmniejsza. Fragmenty pochodzące z kontrolowanych wykopalisk mają udokumentowane miejsce i warstwę znalezienia, czego brakuje wielu kawałkom kupionym w przeszłości od pośredników. Dzięki temu można je pewnie powiązać ze zwojem znanym wcześniej i wykluczyć wątpliwości, które przy materiale z rynku antykwarycznego pojawiają się zawsze — łącznie z podejrzeniem o współczesną podróbkę.
W ramach tej samej kampanii, w różnych jaskiniach Pustyni Judzkiej, natrafiono także na znaleziska niezwiązane z rękopisami: dobrze zachowany pleciony kosz o bardzo dawnej metryce, sięgającej czasów sprzed wynalezienia ceramiki, oraz pochówek dziecka zachowany dzięki suchemu klimatowi. Doniesienia prasowe zwykle łączą to wszystko w jedno odkrycie, choć obiekty pochodzą z różnych miejsc i dzielą je tysiąclecia.
Teksty, które wróciły
Odzyskane wersety nie są przypadkowe w treści. Z Zachariasza pochodzą wezwania do prawdy i sprawiedliwego sądu:
To są rzeczy, które będziecie czynić: Mówcie prawdę, każdy ze swoim bliźnim, wykonujcie sprawiedliwy i spokojny sąd w waszych bramach;
Za 8,16
Nie obmyślajcie zła w sercach waszych, jeden przeciwko drugiemu, i nie lubujcie się w krzywoprzysięstwie, gdyż tego wszystkiego nienawidzę, mówi Pan.
Za 8,17
A z Nahuma obraz sądu Jahwe nad ziemią:
Góry drżą przed nim, a pagórki się rozpływają; ziemia płonie przed jego obliczem, okrąg ziemi i wszyscy jej mieszkańcy.
Na 1,5
Zbieżność tekstu greckiego z tym, co znamy z późniejszych rękopisów, jest w tych fragmentach bliska, a odstępstwa mieszczą się w tym, czego można się spodziewać po ręcznym przepisywaniu.
Czego to nie dowodzi
Znalezisko nie potwierdza wiarygodności Pisma w sensie, w jakim ujmują to nagłówki. Pokazuje, że tekst grecki proroków mniejszych z I wieku jest w zachowanych partiach zbieżny z tekstem znanym z rękopisów późniejszych. To ustalenie o przekazie tekstu, nie o prawdziwości proroctwa.
Nie dodaje też nowej księgi ani nieznanej wersji. Fragmenty należą do zwoju już opisanego, więc ich wartość polega na uzupełnieniu luk, a nie na odkryciu treści, której wcześniej nie znano.
Warto też uważać z datowaniem. Wiek zwojów z Pustyni Judzkiej ustala się paleograficznie oraz metodą radiowęglową, a te dwie drogi nie zawsze dają zgodny wynik — w ostatnich latach badania radiowęglowe zestawione z analizą kroju pisma zasugerowały dla części rękopisów daty odbiegające od dotąd przyjmowanych. Spór jest otwarty i dotyczy nie tylko nowych fragmentów, ale i klasycznych zwojów z Qumran. Kto podaje dla nich pojedynczą, pewną datę, upraszcza stan wiedzy.
Pozostaje natomiast rzecz, o której warto pamiętać: na tej pustyni nadal coś leży. Kampanie ratunkowe trwają, a każda nowa jaskinia to wyścig z rabusiami, którzy pozbawiają znalezisko kontekstu, zanim ktokolwiek zdąży je opisać.
Zobacz też: Imię Boga (Jahwe) · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Jahwe
