Ezer (עֵ֫זֶר, H5828) to rzeczownik oznaczający pomoc. W Piśmie hebrajskim pada dwadzieścia jeden razy, więc niczego nie trzeba tu przyjmować na słowo: całą listę da się przejrzeć.
Dwa wystąpienia dotyczą kobiety w drugim rozdziale Księgi Rodzaju. Trzy dotyczą pomocy ludzkiej lub politycznej i za każdym razem padają w tonie krytycznym albo pesymistycznym: lud, który nie okazał się użyteczny, oddziały rozproszone przez Boga, niewielka pomoc w czasie ucisku. Pozostałych szesnaście mówi o pomocy, której źródłem jest Bóg.
Oczy moje podnoszę ku górom, skąd przyjdzie mi pomoc.
Ps 121,1
Nasza pomoc jest w imieniu Pana, który stworzył niebo i ziemię.
Ps 124,8
To jest podstawowy rejestr tego słowa: wołanie kogoś, kto sam sobie nie poradzi, do kogoś, kto może przyjść i wyrwać z opresji. Nie ma tu nic z asystowania przy cudzej pracy.
Pomoc i tarcza
Nasza dusza oczekuje Pana, on jest naszą pomocą i tarczą.
Ps 33,20
Formuła zestawiająca pomoc z tarczą wraca w Psalmie 115 trzy razy pod rząd, kierowana kolejno do Izraela, do domu Aarona i do bojących się Jahwe. Sąsiedztwo tarczy ustawia to słowo w rejestrze militarnym: ezer jest tym, co osłania i ratuje w walce.
Błogosławiony jesteś, Izraelu! Któż do ciebie podobny, ludu zbawiony przez Pana, który jest tarczą twego ratunku i mieczem twego dostojeństwa! Twoi wrogowie poddadzą się tobie obłudnie, a ty zdepczesz ich wyniosłość.
Pwt 33,29
W błogosławieństwie Mojżesza to samo pojęcie stoi obok miecza i tarczy ratunku. Kilkanaście wersetów wcześniej ten sam rzeczownik pada w błogosławieństwie Judy.
Potem też dał błogosławieństwo dla Judy i powiedział: Wysłuchaj, Panie, głosu Judy, i przyprowadź go do jego ludu. Niech starczy mu sił jego rąk, a ty bądź mu pomocą przeciw jego wrogom.
Pwt 33,7
Prośba dotyczy wojny: Juda ma dostać pomoc przeciw wrogom. Nie ma tu mowy o towarzyszeniu komuś w pracy ani o odciążaniu go w obowiązkach. Ezer jest tym, co przechyla szalę, gdy własnych sił brakuje. Tak samo działa to w Księdze Ozeasza, gdzie Bóg mówi Izraelowi, że zniszczył się sam, a pomoc jest w Bogu, oraz w psalmie o pomocy zesłanej ze świątyni.
Drugi zaś miał na imię Eliezer, bo mówił: Bóg mego ojca był moją pomocą i wybawił mnie od miecza faraona.
Wj 18,4
Imię Eliezer jest zbudowane właśnie na tym rzeczowniku i znaczy tyle co Bóg moją pomocą. Mojżesz nadaje je synowi na pamiątkę ocalenia od miecza faraona, a nie czyjegoś wsparcia w codziennych obowiązkach.
Co się dzieje w Księdze Rodzaju
Pan Bóg powiedział też: Niedobrze, by człowiek był sam; uczynię mu odpowiednią dla niego pomoc.
Rdz 2,18
I Adam nadał nazwy wszelkiemu bydłu i ptactwu niebieskiemu, i wszelkim zwierzętom polnym. Dla Adama jednak nie znalazła się pomoc odpowiednia dla niego.
Rdz 2,20
Polskie odpowiednia dla niego pomoc oddaje dwa hebrajskie wyrazy: ezer oraz kenegdo, dosłownie jak naprzeciw niego. Drugi z nich jest zbudowany na przyimku oznaczającym stanie przed czymś. Razem opisują kogoś, kto jest pomocą i zarazem odpowiednikiem — kimś stojącym twarzą w twarz, a nie z boku.
Rzecz, którą polszczyzna niesie ze sobą niezależnie od przekładu, to skojarzenia samego wyrazu pomoc. Po polsku bywa on nazwą stanowiska i sugeruje kogoś podrzędnego. W hebrajskim ten sam rzeczownik w szesnastu na dwadzieścia jeden miejsc opisuje Boga przychodzącego na ratunek. Argument nie polega na tym, że tekst orzeka o hierarchii odwrotnie, niż się zwykle czyta. Polega na tym, że z tego jednego słowa nie da się wyprowadzić żadnej hierarchii, ani w jedną, ani w drugą stronę.
Czego nie wiemy
Nie jest pewne, czy hebrajski miał jeden rdzeń o znaczeniu pomagać, czy dwa brzmiące tak samo, z których drugi znaczył być silnym. Za drugą możliwością przemawiają dane z języków pokrewnych i kilka imion własnych; przeciw niej to, że w Piśmie nigdzie nie widać wyraźnie znaczenia siły w oderwaniu od ratunku. Spór jest realny i nierozstrzygnięty, a dla lektury i tak decyduje użycie, nie etymologia.
Nie wiemy też dokładnie, jak mocne jest kenegdo. Przekłady dają odpowiednią dla niego, stosowną, dopasowaną, a niektóre naprzeciw niego. Przyimek dopuszcza wszystkie te odcienie, a wyrażenie w tej postaci nie pojawia się w Piśmie nigdzie indziej, więc nie ma z czym go porównać.
Wreszcie: tego, jaką rolę Pismo wyznacza kobiecie, nie rozstrzyga jedno słowo. Rozstrzygają całe fragmenty i trzeba je czytać osobno. Ten artykuł mówi tylko tyle, że ezer nie jest terminem podrzędności, i że przekład, który tego nie pokazuje, nie kłamie, ale zostawia czytelnika z polskimi skojarzeniami zamiast z hebrajskim zakresem.
Zobacz też: Jahwe · Juda — znaczenie imienia · Eliezer — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
