Kiedy w polskim Nowym Testamencie czytamy raz o „władzy”, raz o „mocy”, a raz o „władzach zwierzchnich”, w greckim tekście bardzo często stoi w tym miejscu jedno i to samo słowo: exousia. To nie jest słowo o sile. To jest słowo o prawie.
Co znaczy exousia
Zapis grecki: ἐξουσία, transliteracja exousia, numer Stronga G1849, rzeczownik rodzaju żeńskiego. Słowo zbudowane jest na bezosobowym czasowniku éxestin — „wolno”, „jest dozwolone”. Exousia to więc dosłownie „to, że komuś wolno”: uprawnienie, pełnomocnictwo, kompetencja, zakres, w którym ktoś może działać legalnie.
Pole semantyczne rozchodzi się stąd w trzy strony. Po pierwsze — prawo do czegoś, tytuł, przywilej. Po drugie — obszar, na którym to prawo obowiązuje: jurysdykcja, domena, a w liczbie mnogiej po prostu urzędy i zwierzchności. Po trzecie, wtórnie i przez skrót myślowy — realna moc, bo ten, kto ma prawo, zwykle dysponuje też środkami, by je egzekwować. To rozwarstwienie widać w polskich przekładach: konkordancja notuje przy tym słowie 73 razy „władza”, 9 razy „moc” i 7 razy „władze” w liczbie mnogiej.
Najważniejsze jest jednak to, czym exousia nie jest. Nie jest surową siłą sprawczą — na nią greka ma osobne słowo, dynamis. Dynamis odpowiada na pytanie „czy dasz radę”. Exousia odpowiada na pytanie „czy ci wolno”.
Gdzie występuje w Piśmie
W greckim tekście Nowego Testamentu exousia pojawia się 103 razy — w ewangeliach, w Dziejach, w listach Pawła i bardzo gęsto w Objawieniu. Pierwsze duże skupisko dotyczy Jeszui i tego, co wolno Jemu.
„Ale abyście wiedzieli, że Syn Człowieczy ma na ziemi moc przebaczać grzechy – wtedy powiedział do sparaliżowanego: Wstań, weź swoje posłanie i idź do domu.” — Mt 9,6 (UBG)
Polskie „moc przebaczać grzechy” brzmi jak zapewnienie o sile. Grecki tekst mówi o czymś innym: o uprawnieniu. Spór z uczonymi w Piśmie nie toczył się o to, czy Jeszua potrafi uzdrowić sparaliżowanego, lecz o to, czy ktokolwiek poza Bogiem ma prawo ogłosić człowiekowi przebaczenie. Uzdrowienie jest tu dowodem prawa, nie popisem siły.
Drugie skupisko to zdanie zamykające Ewangelię Mateusza, w którym exousia zostaje określona jako całkowita.
„Wtedy Jezus podszedł i powiedział do nich: Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi.” — Mt 28,18 (UBG)
Jak działa w tekście
Jan pokazuje exousia w sytuacji, w której polskie „moc” gubi całą stawkę — w mowie o dobrowolnym oddaniu życia.
„Nikt mi go nie odbiera, ale ja oddaję je sam z siebie. Mam moc je oddać i mam moc znowu je wziąć. Ten nakaz otrzymałem od mego Ojca.” — J 10,18 (UBG)
„Mam moc je oddać i mam moc znowu je wziąć” znaczy tu: mam do tego prawo, mam pełnomocnictwo od Ojca. Zdanie kończy się zresztą wprost słowem o otrzymanym nakazie. Exousia nie jest samowolą — jest uprawnieniem, które ktoś nadaje.
Ta sama logika rozstrzyga scenę przed Piłatem, gdzie namiestnik chwali się swoją exousia nad więźniem.
„Jezus odpowiedział: Nie miałbyś żadnej władzy nade mną, gdyby ci jej nie dano z góry. Dlatego ten, który mnie tobie wydał, ma większy grzech.” — J 19,11 (UBG)
Odpowiedź nie brzmi „nie masz siły”, bo siłę Piłat miał aż nadto. Brzmi: twoje uprawnienie jest pożyczone. Władza rzymska jest realna i zarazem wtórna — i właśnie dlatego rozliczalna.
Trzecia scena to kuszenie na pustyni, gdzie exousia zostaje zaproponowana jako towar.
„I powiedział do niego diabeł: Dam ci całą tę potęgę i ich chwałę, bo zostały mi przekazane i daję je, komu chcę.” — Łk 4,6 (UBG)
Diabeł nie oferuje samych królestw, lecz prawo do nich — i sam dodaje, że zostało mu ono przekazane. Cała transakcja opiera się na twierdzeniu o tytule prawnym, nie o przewadze fizycznej.
W jednym miejscu oba słowa stoją obok siebie i różnicę widać jak na dłoni.
„Oto daję wam moc stąpania po wężach, skorpionach i po wszelkiej mocy nieprzyjaciela, a nic wam nie zaszkodzi.” — Łk 10,19 (UBG)
Pierwsza „moc” to exousia — uprawnienie dane uczniom. Druga „moc nieprzyjaciela” to w grece dynamis — jego siła. Uczniowie nie dostają większej siły; dostają prawo, które stoi nad cudzą siłą.
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Polszczyzna nie ma jednego wyrazu na to, co niesie exousia. „Władza” kojarzy się z aparatem państwa, „moc” z energią i sprawnością, „prawo” z kodeksem. Przekład musi więc za każdym razem wybierać — i przy każdym wyborze coś traci.
Najbardziej kosztowna strata dotyczy zdań, w których polski tekst daje „moc”. Czytelnik słyszy wtedy o zdolności, podczas gdy tekst mówi o tytule. Najlepiej widać to w prologu Jana.
„Lecz wszystkim tym, którzy go przyjęli, dał moc, aby się stali synami Bożymi, to jest tym, którzy wierzą w jego imię;” — J 1,12 (UBG)
„Dał moc, aby się stali synami Bożymi” po polsku brzmi jak wyposażenie w energię do przemiany. Grecki tekst mówi: dał prawo, dał tytuł, nadał status. To nie jest zastrzyk siły, lecz nadanie miejsca w rodzinie — i dlatego zaraz potem pada doprecyzowanie, że chodzi o wierzących w Jego imię, a nie o zasłużonych.
Druga strata jest odwrotna: tam, gdzie polski daje „władzę”, tracimy odcień delegacji. Exousia zawsze skądś pochodzi. W grece to słowo niemal domaga się pytania „od kogo”, a polskie „władza” brzmi jak coś, co się po prostu ma.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Rozróżnienie między prawem a siłą porządkuje kilka trudnych miejsc naraz. Najbardziej znane dotyczy stosunku wierzącego do państwa.
„Każda dusza niech będzie poddana władzom zwierzchnim. Nie ma bowiem władzy innej, jak tylko od Boga, a te władze, które są, zostały ustanowione przez Boga.” — Rz 13,1 (UBG)
Paweł nie twierdzi, że każdy rząd jest dobry ani że każda decyzja urzędu jest zgodna z wolą Jahwe. Twierdzi, że żadna władza nie ma źródła w sobie samej. Skoro exousia jest zawsze pożyczona, to jest też zawsze ograniczona zakresem pełnomocnictwa i rozliczana przez tego, kto ją nadał. Dokładnie tak odpowiada Jeszua Piłatowi.
Dla ucznia płynie stąd praktyczna konsekwencja. Nakaz z ostatnich zdań Mateusza nie opiera się na tym, że uczniowie są silni, lecz na tym, że posyła ich Ten, komu dana została wszelka exousia. Autorytet zwiastowania jest pochodny — i dlatego trwały. Czytając Nowy Testament, warto przy każdym „moc” i przy każdej „władzy” zadać sobie jedno pytanie: czy tekst mówi tu o zdolności, czy o prawie? Odpowiedź zwykle zmienia sens całego zdania.
Zobacz też: Konkordancja Stronga · Jeszua (Jezus) · Jahwe · Paweł — znaczenie imienia
