Exodus: Bogowie i królowie (ang. Exodus: Gods and Kings) to film Ridleya Scotta z 2014 roku, koprodukcja amerykańsko-brytyjsko-francuska, 150 minut. Scenariusz napisali Adam Cooper, Bill Collage, Jeffrey Caine i Steven Zaillian. Reżyser zadedykował film swojemu bratu Tony’emu, zmarłemu w 2012 roku.
W obsadzie: Christian Bale (Mojżesz), Joel Edgerton (Ramzes II), Ben Kingsley (Nun), Ben Mendelsohn (namiestnik Hegep), John Turturro, Aaron Paul oraz Isaac Andrews w roli Malaka — chłopca przedstawionego jako posłaniec Boga Abrahama.
Film wywołał spory. Zarzucano mu obsadzenie białych aktorów w rolach postaci bliskowschodnich — Scott odpowiadał, że produkcji o takim budżecie nie sfinansowano by z nieznanym aktorem. Egipt zakazał dystrybucji, a tamtejszy minister kultury nazwał film syjonistycznym; Zjednoczone Emiraty Arabskie również odmówiły zgody na pokazy.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Film obejmuje trzon Księgi Wyjścia: odkrycie hebrajskiego pochodzenia Mojżesza, wygnanie, powołanie, plagi, wyjście, przejście przez morze i Synaj. Punkt startowy jest ten sam co w tekście:
Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów. Zaprowadził stado na drugą stronę pustyni i przyszedł do góry Bożej, do Horebu. I Anioł Pana ukazał mu się w płomieniu ognia, ze środka krzewu. Spojrzał, a oto krzew płonął ogniem, lecz nie spłonął. Wtedy Mojżesz powiedział: Podejdę i zobaczę to wielkie zjawisko, dlaczego ten krzew się nie spala. A gdy Pan widział, że podchodził, aby to zobaczyć, zawołał do niego Bóg ze środka tego krzewu: Mojżeszu, Mojżeszu! A on odpowiedział: Oto jestem. Wtedy powiedział: Nie zbliżaj się tu. Zdejmij buty z nóg, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą. I dodał: Ja jestem Bogiem twego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba. I Mojżesz zakrył twarz, bo bał się patrzeć na Boga.
Wj 3,1-6
Ten sam jest też deklarowany cel plag — i to jest miejsce, w którym film i tekst rozchodzą się najmocniej:
I Pan powiedział do Mojżesza: Oto ustanowiłem cię bogiem dla faraona, a twój brat Aaron będzie twoim prorokiem. Ty powiesz wszystko, co ci rozkażę. A twój brat Aaron będzie mówił do faraona, aby wypuścił synów Izraela ze swojej ziemi. A ja zatwardzę serce faraona i pomnożę moje znaki i cuda w ziemi Egiptu. Faraon was nie posłucha, lecz ja położę moją rękę na Egipcie i wyprowadzę moje zastępy, mój lud, synów Izraela, z ziemi Egiptu przez wielkie sądy. A Egipcjanie poznają, że ja jestem Pan, gdy wyciągnę rękę na Egipt i wyprowadzę synów Izraela spośród nich.
Wj 7,1-5
Pierwsza plaga w Piśmie ma jednoznaczne sprawstwo:
Mojżesz i Aaron uczynili tak, jak Pan rozkazał. Aaron podniósł laskę i uderzył wody rzeki na oczach faraona i jego sług. I wszystkie wody rzeki zamieniły się w krew. Ryby, które były w rzece, pozdychały i rzeka zaczęła cuchnąć, tak że Egipcjanie nie mogli pić z niej wody. A krew była w całej ziemi Egiptu.
Wj 7,20-21
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Naturalne wyjaśnienie znaków. To najważniejsza decyzja tego filmu. Scott mówił otwarcie, że szuka dla cudów przyczyn naturalnych. Nil czerwienieje, bo krokodyle atakują rybaków; martwe ryby wypychają z wody żaby; z gnijących ciał lęgną się muchy — plagi układają się w łańcuch przyczynowo-skutkowy. Rozstąpienie morza jest skutkiem uderzenia komety i cofnięcia się wody. Krokodyli w Księdze Wyjścia nie ma, a wody nie cofają się same: rozstępują się na wyciągnięcie ręki i wracają na rozkaz.
Ta zmiana nie jest kosmetyczna. Tekst mówi, po co plagi w ogóle są: żeby Egipcjanie poznali, że Bogiem jest Jahwe. Gdy zdarzenia mają wyjaśnienie meteorologiczne, sens dowodowy znika — zostaje pech.
Bóg jako chłopiec. Malak, dziecięcy posłaniec, rozmawia z Mojżeszem przez cały film, bywa kapryśny i wzbudza lęk. Pomysł nie ma oparcia w tekście. Warto przy tym pamiętać, co Wyjście mówi o możliwości zobaczenia Boga:
Mojżesz powiedział też: Ukaż mi, proszę, twoją chwałę. A on odpowiedział: Sprawię, że cała moja dobroć przejdzie przed twoją twarzą, i wypowiem imię Pana przed tobą. Zmiłuję się, nad kim się zmiłuję, i zlituję się, nad kim się zlituję. I dodał: Nie będziesz mógł widzieć mego oblicza, bo nie może człowiek ujrzeć mnie i pozostać przy życiu.
Wj 33,18-20
Mojżesz jako partyzant. W filmie organizuje zbrojne podziemie i prowadzi dywersję przeciw Egipcjanom, zanim przyjdą plagi. W Piśmie nie ma powstania — jest żądanie postawione faraonowi i są znaki.
Rola Mojżesza pod morzem. Film pokazuje go walczącego mieczem, gdy Egipcjanie giną. Tekst mówi coś przeciwnego, i to bardzo wyraźnie:
Mojżesz odpowiedział ludowi: Nie bójcie się, stójcie i patrzcie na wybawienie Pana, które wam dziś okaże. Egipcjan bowiem, których teraz widzicie, nie zobaczycie nigdy więcej. Pan będzie za was walczył, a wy będziecie milczeć. I Pan powiedział do Mojżesza: Dlaczego wołasz do mnie? Powiedz synom Izraela, aby ruszyli; Ty zaś podnieś swą laskę, wyciągnij rękę nad morze i rozdziel je. A synowie Izraela niech idą środkiem morza po suchej ziemi.
Wj 14,13-16
„Pan będzie za was walczył, a wy będziecie milczeć” to zdanie, które film odwraca — z biernego świadka robi wojownika.
Dla kogo i na co uważać
Jako widowisko film broni się warsztatem: rozmach i sceny plag zrobiono znakomicie. Jako ekranizacja Wyjścia jest to jednak polemika z tekstem, a nie jego ilustracja — i lepiej wiedzieć o tym przed seansem.
Kto zna Księgę Wyjścia, obejrzy go z pożytkiem: dobrze widać, jak wygląda ta opowieść, gdy usunie się z niej działanie Boga. Kto jej nie zna, wyniesie obraz, w którym cudu nie ma wcale. To ten przypadek, w którym lepiej najpierw przeczytać, a dopiero potem oglądać.
Zobacz też: Jahwe · Adam · Aaron · Mojżesz — znaczenie imienia · Joel — znaczenie imienia
