Ἐγκράτεια zbudowana jest z przyimka en, czyli w, oraz rdzenia krat-, który oznacza moc i władanie. Dosłownie: bycie we władaniu, trzymanie się w garści. Nie chodzi o to, że ktoś nie ma pragnień, lecz o to, że ma nad nimi zwierzchność.
Rzeczownik pada w Nowym Testamencie cztery razy, w trzech wersetach — w jednym z nich dwukrotnie. Do tego dochodzi czasownik, dwa razy, i przymiotnik, raz. Cała rodzina to siedem wystąpień, więc każde z nich waży.
Trzy miejsca rzeczownika
Łagodność, powściągliwość. Przeciwko takim nie ma prawa.
Ga 5,23
Egkrateia zamyka listę owocu Ducha. To umiejscowienie jest wymowne: cecha, którą świat grecki uważał za osiągnięcie ćwiczącego się człowieka, stoi tu jako owoc, a nie jako zdobycz.
A gdy on rozprawiał o sprawiedliwości, powściągliwości i przyszłym sądzie, Feliks przestraszył się i powiedział: Teraz już odejdź. Kiedy znajdę czas, każę cię zawołać.
Dz 24,25
Paweł stoi przed rzymskim namiestnikiem i mówi o trzech rzeczach: sprawiedliwości, opanowaniu i nadchodzącym sądzie. Reakcją nie jest zainteresowanie, lecz strach. Egkrateia nie była tu ogólnikiem o umiarze.
Do poznania powściągliwość, do powściągliwości cierpliwość, do cierpliwości pobożność;
2 P 1,6
W łańcuchu Piotra opanowanie stoi po poznaniu, a przed wytrwałością. Rzeczownik pada tu dwa razy, bo każde ogniwo powtarza poprzednie. Kolejność sugeruje, że poznanie bez panowania nad sobą zatrzymuje cały łańcuch.
Czasownik i przymiotnik
Każdy, kto staje do zapasów, powściąga się we wszystkim. Oni, aby zdobyć koronę zniszczalną, my zaś niezniszczalną.
1 Kor 9,25
Obraz jest sportowy: zawodnik odmawia sobie rzeczy dozwolonych ze względu na cel. Polskie powściąga się we wszystkim dobrze to oddaje, ale gubi pokrewieństwo z owocem Ducha.
Lecz gościnny, miłujący dobro, roztropny, sprawiedliwy, święty, powściągliwy;
Tt 1,8
Przymiotnik pojawia się raz, w wykazie cech starszego. Sąsiaduje z gościnnością, roztropnością i sprawiedliwością — a więc z zakresem szerokim, obejmującym całe postępowanie.
Lecz jeśli nie mogą się wstrzymać, niech wstąpią w stan małżeński. Lepiej jest bowiem wstąpić w stan małżeński, niż płonąć.
1 Kor 7,9
Tu czasownik dotyczy wprost popędu płciowego i to jedyne miejsce, gdzie zakres jest tak wąski. Właśnie ono najbardziej zaważyło na polskim wyborze słowa.
Co gubi polski przekład
Powściągliwość po polsku ciąży w dwie strony i obie są węższe od greckiej. Pierwsza to wstrzemięźliwość seksualna. Druga to małomówność, dystans, nieokazywanie uczuć. Grecka egkrateia nie mówi ani o jednym, ani o drugim: mówi o tym, kto tu rządzi.
Ginie też wymiar mocy. Rdzeń krat- to ten sam, który stoi w wyrazach o władzy i sile. Egkrateia zakłada, że w człowieku jest coś potężnego, co trzeba trzymać, a więc mówi o sile wcześniej niż o jej ograniczeniu. Powściągliwość sugeruje raczej hamowanie czegoś drobnego, jakby chodziło o odmówienie sobie dokładki.
Trzecia strata dotyczy Dz 24,25. Namiestnik przestraszył się, słysząc o sprawiedliwości, opanowaniu i sądzie. Jeśli czytać środkowy wyraz jako wstrzemięźliwość obyczajową, całość brzmi jak kazanie moralne pod adresem konkretnego życiorysu. Jeśli czytać go jako panowanie nad sobą, brzmi jak pytanie o to, kto rządzi człowiekiem sprawującym władzę. Tekst nie mówi, które z tych odczytań przeraziło Feliksa.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ile z greckiego bagażu tego słowa Paweł przejął świadomie. Egkrateia była w filozofii greckiej terminem technicznym i opisywała człowieka, który rozumem trzyma pożądania. Umieszczenie jej wśród owoców Ducha odwraca ten schemat, ale nie mamy zdania, w którym autor komentowałby tę zmianę.
Nie wiemy też, czy siedem wystąpień wystarczy, by orzekać o zakresie. To bardzo mało jak na słowo, które w polskich kazaniach robi wielką karierę. Wnioski o tym, czego egkrateia dotyczy, a czego nie, muszą pozostać ostrożne.
Wreszcie źródłosłów sam z siebie niczego nie przesądza. To, że wyraz zbudowany jest z przyimka i rdzenia mocy, jest faktem o budowie; twierdzenie, że w każdym z siedmiu miejsc autor miał na myśli walkę o zwierzchność nad sobą, jest już interpretacją.
