Teza wraca regularnie: skoro Echnaton wyniósł jedno bóstwo ponad wszystkie inne i kazał zamknąć świątynie dawnych bogów, a niedługo potem z Egiptu wychodzi lud wyznający jednego Boga, to może monoteizm Izraela jest egipskim towarem eksportowym, a Mojżesz — egipskim kapłanem lub urzędnikiem. Postawił ją w tej formie Zygmunt Freud, w łagodniejszej i lepiej udokumentowanej wersji wraca u współczesnych egiptologów, a w mediach pojawia się co kilka lat jako rewelacja. Jest to jednak stanowisko mniejszościowe i sporne, nie ustalenie nauki.
Co Echnaton faktycznie zrobił
Reforma z XIV wieku przed naszą erą polegała na wyniesieniu Atona — tarczy słonecznej — do rangi jedynego bóstwa, któremu należy się kult państwowy. Zamykano świątynie Amona, kuto jego imię z inskrypcji, przeniesiono stolicę. Nowa teologia miała własny język: Aton jako źródło życia całego świata, przedstawiany nie jako postać, lecz jako tarcza z promieniami zakończonymi dłońmi.
Reforma nie przetrwała jednak śmierci swojego twórcy. Kult Amona odbudowano, stolicę porzucono, imię Echnatona usunięto z list królewskich. Egipt uznał ten epizod za coś, co należy wymazać — trudno o gorszy punkt wyjścia dla teorii o przekazaniu idei następnym pokoleniom.
Gdzie leżą realne różnice
Podobieństwo jest powierzchowne, a różnice sięgają fundamentów. Kult Atona nie znał zakazu wyobrażeń: bóstwo miało swój obraz, tyle że abstrakcyjny. Tora zakazuje wizerunku w ogóle, i to jako sprawę pierwszorzędną. Dalej: u Echnatona dostęp do bóstwa prowadził wyłącznie przez króla, który był jedynym pośrednikiem — nikt inny nie modlił się do Atona bezpośrednio. Przymierze synajskie zwraca się do całego ludu i nakłada zobowiązania na każdego.
Najpoważniejsza różnica jest etyczna i prawna. Reforma Echnatona nie wydała prawa. Nie ma w niej dekalogu, nie ma sabatu, nie ma przepisów o sądzie, ubogim, cudzoziemcu i niewolniku. Tora wiąże wyznanie jedynego Boga z konkretnym porządkiem życia społecznego — i to właśnie ten związek stanowi jej oś:
Nie będziesz miał innych bogów przede mną.
Wj 20,3
Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden.
Pwt 6,4
Do tego dochodzi przepaść czasowa i milczenie źródeł. Między upadkiem Amarny a jakimkolwiek tekstem izraelskim mija kilkaset lat, w których nie widać żadnego kanału przekazu. Egipska teologia solarna była zresztą znana szerzej i wcześniej, a jej elementy krążyły po całym Bliskim Wschodzie — samo podobieństwo motywu nie wskazuje kierunku zapożyczenia.
Osobna sprawa: paralele literackie
Warto oddzielić dwa pytania, które w popularnych ujęciach zlewają się w jedno. Pierwsze dotyczy podobieństw literackich — na przykład zbieżności obrazów między egipskim hymnem do Atona a Psalmem 104. To zagadnienie realne, ograniczone i dyskutowane osobno. Drugie pytanie brzmi zupełnie inaczej: czy sama wiara Izraela ma egipską genealogię, a jej twórca był Egipcjaninem. Zbieżność kilku obrazów poetyckich nie jest odpowiedzią na to drugie pytanie i nie może nią być.
A egipskie elementy w tekście?
Tora rzeczywiście zdradza znajomość Egiptu: egipskie zapożyczenia językowe, egipskie imiona w rodzie Lewiego, realia dworskie i pogrzebowe opisane bez pomyłek. To jednak argument za tym, że opowieść ma egipskie tło, a nie za tym, że egipskie jest jej wyznanie wiary. Człowiek wychowany na egipskim dworze mógłby nosić egipskie imię i znać egipskie zwyczaje, głosząc treść, której Egipt nigdy nie nauczał.
Czego to nie dowodzi
Nie ma dowodu, że Mojżesz był Egipcjaninem, i nie ma dowodu, że nim nie był — źródła egipskie o nim milczą, a milczenie o pojedynczym człowieku sprzed trzech tysięcy lat niczego nie rozstrzyga. Nie ma też żadnego udokumentowanego łańcucha, którym idee amarneńskie miałyby trafić do Izraela: nie znamy tekstu, kapłana ani środowiska, które by je przeniosło.
Odwrotny wniosek również byłby nadużyciem. Wykazanie różnic między kultem Atona a Torą nie dowodzi historyczności Mojżesza ani prawdziwości objawienia — pokazuje tylko, że jedno nie wynika z drugiego. Teza o egipskim pochodzeniu monoteizmu izraelskiego pozostaje hipotezą mniejszościową, opartą na analogii, i tak należy ją przedstawiać: nie jako odkrycie, które coś obala, i nie jako pomysł, który wolno zbyć milczeniem.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Przymierze (brit) · Mojżesz — znaczenie imienia
