Micheasz, syn Jimli, opowiada królowi Achabowi to, co zobaczył: tron, zastępy po obu stronach i pytanie postawione zgromadzeniu. Odpowiedzią jest propozycja kłamstwa, na którą pada zgoda. Tekst nie owija tego w nic i nie tłumaczy — a każde uczciwe czytanie musi zacząć od przyjęcia, co tu naprawdę napisano.
Scena
Tamten powiedział: Słuchaj więc słowa Pana: Widziałem Pana siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy. I Pan zapytał: Kto zwiedzie Achaba, aby wyruszył do Ramot-Gilead i poległ tam? I jeden mówił tak, a drugi inaczej. Wtedy wystąpił duch i stanął przed Panem, mówiąc: Ja go zwiodę. Pan go zapytał: Jak? Odpowiedział: Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. Pan mu powiedział: Zwiedziesz go, na pewno ci się uda. Idź i tak uczyń. Teraz więc Pan włożył ducha kłamliwego w usta tych wszystkich twoich proroków, gdyż Pan zapowiedział ci nieszczęście.
1 Krl 22,19-23
Trzy rzeczy są tu powiedziane wprost. Pytanie stawia Bóg. Propozycję składa duch. Zgoda i skutek zostają przypisane Bogu — także w podsumowaniu, gdzie Micheasz mówi, że to Pan włożył ducha kłamliwego w usta proroków.
Ta sama relacja w Kronikach
Tamten powiedział: Słuchaj więc słowa Pana: Widziałem Pana siedzącego na swoim tronie, a wszystkie zastępy niebieskie stojące po jego prawicy i lewicy. I Pan zapytał: Kto zwiedzie Achaba, króla Izraela, aby wyruszył do Ramot-Gilead i poległ tam? I jeden mówił tak, a drugi inaczej. Wtedy wystąpił duch, stanął przed Panem i powiedział: Ja go zwiodę. Pan zapytał go: Jak? Odpowiedział: Wyjdę i będę duchem kłamliwym w ustach wszystkich jego proroków. Pan powiedział: Zwiedziesz go, na pewno ci się uda: Idź i uczyń tak. Teraz więc oto Pan włożył ducha kłamliwego w usta tych twoich proroków, gdyż Pan zapowiedział ci nieszczęście.
2 Krn 18,18-22
Powtórzenie jest istotne. Gdyby chodziło o pojedynczy, trudny fragment, można by go uznać za osobliwość jednej księgi albo za usterkę przekazu. Tymczasem druga relacja przekazuje to samo, bez łagodzenia i bez próby wytłumaczenia czytelnikowi, co ma z tym zrobić. Redaktor Kronik miał okazję scenę pominąć i z niej nie skorzystał.
To nie jest miejsce odosobnione
Ten sam schemat wraca w kilku innych tekstach.
A jeśli prorok dał się zwieść i mówił słowo, ja, Pan, zwiodłem tego proroka. Wyciągnę na niego swoją rękę i zgładzę go spośród mego ludu Izraela.
Ez 14,9
Dlatego Bóg zsyła im silne omamienie, tak że uwierzą kłamstwu; Aby zostali osądzeni wszyscy, którzy nie uwierzyli prawdzie, ale upodobali sobie niesprawiedliwość.
2 Tes 2,11-12
Dlatego też Bóg wydał ich nieczystości przez pożądliwości ich serc, aby hańbili swoje ciała między sobą. Oni to zamienili prawdę Bożą w kłamstwo i czcili stworzenie, i służyli jemu raczej niż Stwórcy, który jest błogosławiony na wieki. Amen.
Rz 1,24-25
Ja tworzę światłość i stwarzam ciemność. Czynię pokój i stwarzam nieszczęście. Ja, Pan, czynię to wszystko.
Iz 45,7
Zwłaszcza dwa ostatnie miejsca warto czytać dokładnie. Paweł pisze o wydaniu ludzi temu, co sami wybrali, a Izajasz przypisuje Bogu także nieszczęście — nie kłamstwo, ale i nie samą pomyślność. Ezechiel dokłada zdanie najostrzejsze z całej grupy, bo mówi w pierwszej osobie: to Pan zwiódł proroka, który dał się zwieść. Bez tych czterech tekstów scena z Micheaszem wyglądałaby na wyjątek; razem z nimi okazuje się częścią stałego sposobu mówienia.
Zarzut: Bóg nie kłamie
Przeciw prostemu odczytaniu stoi seria zdań bardzo mocnych.
Bóg nie jest człowiekiem, aby miał kłamać, ani synem człowieczym, żeby miał żałować. Czy on powie coś, a tego nie uczyni? Czy wypowie, a nie spełni?
Lb 23,19
W nadziei życia wiecznego, które obiecał przed dawnymi wiekami ten, który nie kłamie, Bóg;
Tt 1,2
Abyśmy przez dwie niezmienne rzeczy, w których jest niemożliwe, aby Bóg kłamał, mieli silną pociechę, my, którzy uciekliśmy, by pochwycić się zaoferowanej nam nadziei;
Hbr 6,18
Niech nikt, gdy jest kuszony, nie mówi: Jestem kuszony przez Boga. Bóg bowiem nie może być kuszony do złego ani sam nikogo nie kusi.
Jk 1,13
Słowo Pana bowiem jest prawe i wszystkie jego dzieła są dokonane w wierności.
Ps 33,4
Te teksty nie są mniej wyraźne niż scena z Micheaszem. Jakub idzie nawet dalej i wyklucza, by Bóg kogokolwiek kusił do złego. Kto rozwiązuje problem, wybierając jedną z tych grup i przemilczając drugą, nie rozwiązał go wcale.
Kierunek, w którym idą same teksty
Kontekst rozdziału podpowiada, choć nie przesądza. Achab sam wcześniej mówi, dlaczego nie chce słuchać Micheasza.
Król Izraela odpowiedział Jehoszafatowi: Jest jeszcze jeden człowiek, przez którego moglibyśmy radzić się Pana, ale ja go nienawidzę, bo nie prorokuje mi nic dobrego, tylko to, co złe. Jest to Micheasz, syn Jimli. Jehoszafat powiedział: Niech król tak nie mówi.
1 Krl 22,8
Prawda została mu podana i została odrzucona wcześniej, niż padło pytanie w niebiańskiej scenie. Ten sam warunek stawia Paweł: omamienie przychodzi na tych, którzy nie przyjęli miłości prawdy. Ezechiel formułuje to jeszcze inaczej — odpowiedź otrzymuje ten, kto najpierw postawił bożki w swoim sercu. We wszystkich trzech miejscach zwiedzenie jest opisane jako wyrok, nie jako początek historii.
To jednak wciąż odczytanie, a nie zdanie tekstu. Micheasz nie mówi, że Bóg jedynie dopuścił; mówi, że Pan włożył ducha kłamliwego w usta proroków. Różnica między dopuszczeniem a sprawstwem jest kategorią, którą wnosi czytelnik.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim był duch, który wystąpił. Tekst nie nazywa go aniołem ani przeciwnikiem, nie podaje imienia i nie mówi, skąd się wziął. Utożsamienie go z szatanem jest w tej scenie zgadywaniem — a warto zauważyć, że narrator ma słowo na oznaczenie przeciwnika i w tym miejscu go nie używa.
Nie wiemy, czym w praktyce było włożenie ducha w usta proroków ani czy prorocy Achaba wiedzieli, że mówią nieprawdę. Nie wiemy, czy scena rozegrała się przed odrzuceniem Micheasza przez króla, czy po nim — kolejność w opowiadaniu nie musi być kolejnością wydarzeń.
Nie wiemy wreszcie, jak pogodzić to zdanie z zapewnieniem, że Bóg kłamać nie może. Pismo stawia oba twierdzenia i żadnego nie odwołuje. Rozwiązania podawane w opracowaniach — dopuszczenie, wydanie, język sprawczości semickiej — mogą być trafne, ale są komentarzem. Sam tekst tej sprawy nie zamyka i nie należy udawać, że ją zamknął.
Zobacz też: Micheasz · Izajasz · Ezechiel · Jakub · Achab · Paweł — znaczenie imienia
