Daat (דַּ֫עַת, H1847) występuje dziewięćdziesiąt dwa razy. Polskie poznanie i wiedza są tłumaczeniami trafnymi, ale niosą ze sobą obraz gromadzenia informacji. Hebrajski rzeczownik pochodzi od czasownika użytego w Piśmie ponad dziewięćset razy, który opisuje poznanie przez zetknięcie i doświadczenie — łącznie z najbliższym.
Czasownik, od którego pochodzi
Potem Adam obcował ze swoją żoną Ewą, a ta poczęła i urodziła Kaina. I powiedziała: Otrzymałam mężczyznę od Pana.
Rdz 4,1
UBG oddaje ten czasownik zwrotem o obcowaniu, interlinia zaś dosłownie: poznał. To nie jest eufemizm dodany przez tłumacza — hebrajski naprawdę używa tu wyrazu oznaczającego poznanie. Poznać kogoś znaczy w tym języku wejść z nim w relację, nie zdobyć o nim informację.
Drzewo poznania
I wywiódł Pan Bóg z ziemi wszelkie drzewa miłe dla oka i których owoce były dobre do jedzenia oraz drzewo życia pośrodku ogrodu i drzewo poznania dobra i zła.
Rdz 2,9
Nazwa drzewa zawiera właśnie ten rzeczownik. Jeśli daat oznacza poznanie przez doświadczenie, to spór w ogrodzie nie dotyczy dostępu do wiedzy teoretycznej o dobru i złu, lecz przejścia przez nie. To rozróżnienie zmienia lekturę całej sceny i po polsku nie jest widoczne.
Jak UBG oddaje daat
I napełniłem go Duchem Bożym, mądrością, rozumem, wiedzą i znajomością we wszelkim rzemiośle;
Wj 31,3
Przy wyposażaniu rzemieślnika budującego przybytek daat staje się wiedzą i stoi obok mądrości i rozumu. Chodzi o umiejętność praktyczną: obróbkę złota, kamienia i drewna. Poznanie jest tu czymś, co widać w wykonanej robocie.
Wtedy zrozumiesz bojaźń Pana i dojdziesz do poznania Boga.
Prz 2,5
Bojaźń Pana jest początkiem wiedzy, ale głupcy gardzą mądrością i karnością.
Prz 1,7
W Przysłowiach ten sam wyraz raz jest poznaniem, raz wiedzą, w zależności od zdania. Werset otwierający księgę stawia bojaźń Jahwe jako początek daat, a więc nie jako początek zbierania informacji, lecz jako punkt wejścia w relację, z której poznanie wyrasta.
Mój lud ginie z braku poznania; a ponieważ ty odrzuciłeś poznanie, ja też ciebie odrzucę, abyś już nie był dla mnie kapłanem. Skoro zapomniałeś o prawie twego Boga, ja też zapomnę o twoich synach.
Oz 4,6
Skarga Ozeasza jest najczęściej cytowanym zdaniem z tym słowem. Lud ginie z braku poznania — i zaraz pada wyjaśnienie: odrzucił je i zapomniał prawa swego Boga. Nie chodzi więc o niedouczenie, lecz o zerwaną więź, której skutkiem jest zapomnienie Tory. To jedno zdanie łączy poznanie z posłuszeństwem.
Dlatego mówią do Boga: Odejdź od nas, bo nie chcemy poznać twoich dróg.
Hi 21,14
W mowie Hioba bezbożni mówią wprost, że nie chcą daat Bożych dróg. Odmowa dotyczy nie nauki, tylko bliskości — dlatego zdanie zaczyna się od żądania, by Bóg odszedł.
Co gubi polski przekład
Gubi się zaangażowanie. Kiedy daat jest wiedzą, brak poznania wygląda na lukę w wykształceniu, którą da się uzupełnić nauczaniem. Kiedy jest poznaniem przez relację, brak oznacza obcość, a naprawa wymaga czegoś więcej niż informacji.
Gubi się także jednolitość terminu. Rzeczownik użyty o rzemieślniku, o drzewie w ogrodzie i o ludzie u Ozeasza jest ten sam, ale polskie wiedza i poznanie rozdzielają te miejsca na dwa rejestry: techniczny i duchowy. Hebrajski takiego podziału nie robi.
Czego nie wiemy
Nie ma zgody, co dokładnie oznacza wyrażenie o poznaniu dobra i zła. Proponowano między innymi: dojrzałość, zdolność samodzielnego rozstrzygania, doświadczenie obu stron oraz całość wiedzy wyrażoną przez parę przeciwieństw. Każde odczytanie prowadzi do innego rozumienia zakazu, a tekst nie rozstrzyga.
Otwarte pozostaje też pytanie, na ile daat u proroków jest terminem przymierza o ustalonym znaczeniu prawnym, a na ile zwykłym słowem o szerokim polu. Zdania takie jak to z Ozeasza dopuszczają obie lektury.
Warto na koniec zaznaczyć, gdzie kończy się argument z języka. To, że hebrajski używa jednego czasownika o poznaniu przedmiotu i o bliskości małżeńskiej, nie dowodzi jeszcze, że każde poznanie jest w Piśmie relacją — języki potrafią mieścić w jednym wyrazie znaczenia, których mówiący nie łączą. Dowodzi natomiast czegoś skromniejszego i sprawdzalnego: że polskie rozróżnienie między wiedzieć a znać nie ma w tym miejscu odpowiednika, więc każdy przekład dokonuje wyboru za czytelnika i warto o tym wiedzieć, czytając Ozeasza.
Zobacz też: Tekst interlinearny · Przybytek (Miszkan) · Jahwe
