Zanim padnie pierwszy cytat, jedna uwaga techniczna, bez której ten artykuł byłby mylący. Przekład, z którego pochodzą poniższe wersety, oddaje cztery litery imienia słowem Pan, zapisanym jak tytuł. Tam więc, gdzie w cytacie czytasz Pan, w tekście hebrajskim stoi imię własne, a nie tytuł. Bez tej informacji część zdań poniżej brzmiałaby bez sensu.
Po co Bóg podał swoje imię Mojżeszowi?
I mówił jeszcze Bóg do Mojżesza: Tak powiesz synom Izraela: Pan, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba, posłał mnie do was. To jest moje imię na wieki i takim ma pozostać w pamięci po wszystkie pokolenia.
Wj 3,15
Zdanie mówi o pamięci przez wszystkie pokolenia i nie zostawia miejsca na traktowanie imienia jako czegoś, co miało zniknąć z obiegu. Trzeba jednak być dokładnym: tekst mówi o pamiętaniu, a nie wprost o wymawianiu. To dwie różne rzeczy, choć trudno utrzymać pierwszą bez drugiej. Prorok ujmuje cel jeszcze mocniej.
Dlatego oto ja sprawię, że poznają tym razem; sprawię, że poznają moją rękę i moc, i dowiedzą się, że moje imię to Pan.
Jr 16,21
Co znaczy polecenie, żeby wzywać imienia?
Wysławiajcie Pana, wzywajcie jego imienia, opowiadajcie jego dzieła wśród narodów.
Ps 105,1
Wezmę kielich zbawienia i będę wzywać imienia Pana.
Ps 116,13
Wzywanie imienia jest w tych miejscach czynnością, i to czynnością publiczną — opowiada się dzieła wśród narodów. Trudno wzywać imienia, którego się nie wypowiada, choć uczciwość każe dodać, że hebrajski zwrot bywa rozumiany szerzej, jako przyzywanie i ogłaszanie, a niekoniecznie jako sama artykulacja.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
Obietnica wybawienia jest tu związana z wezwaniem imienia, a nie z jego unikaniem. Podobnie brzmi zapowiedź u Sofoniasza, w której czyste wargi mają służyć właśnie wzywaniu.
Wówczas bowiem przywrócę narodom czyste wargi, aby wszyscy wzywali imienia Pana i służyli mu jednomyślnie.
So 3,9
Wtedy rozmawiali o tym między sobą ci, którzy się bali Pana. Pan zobaczył to i usłyszał, i napisano księgę wspomnień przed nim z powodu tych, którzy się boją Pana i rozmyślają o jego imieniu.
Ml 3,16
Ostatni tekst jest o tyle ciekawy, że opisuje zwyczajną rozmowę bogobojnych ludzi między sobą, a jej treścią jest imię. Nie jest to obrzęd ani modlitwa, tylko rozmowa — a więc dokładnie sytuacja, o którą pyta tytuł tego artykułu.
Zbierając te miejsca razem, widać jedno: imię występuje w nich jako coś, co się wypowiada, wyznaje i ogłasza, a nie jako słowo obwarowane ostrożnością. Nie ma w Piśmie zwrotu, który by wskazywał na jego wypowiadanie jako na czynność wymagającą szczególnego pozwolenia albo szczególnych okoliczności.
Czego zakazuje przykazanie o imieniu nadaremno?
Nie będziesz brał imienia Pana, twego Boga, nadaremnie, gdyż Pan nie zostawi bez kary tego, który bierze jego imię nadaremnie.
Wj 20,7
Przedmiotem zakazu jest sposób użycia, a nie użycie. Co więcej, przykazanie zakłada, że imię jest w obiegu, bo inaczej nie dałoby się go użyć nadaremno. Nikt nie zakazuje nadużywać czegoś, czego nikt nie wypowiada.
Ten również, kto zbluźnił imieniu Pana, poniesie śmierć: Ukamienuje go całe zgromadzenie. Zarówno przybysz, jak i rodowity mieszkaniec, jeśli zbluźni imieniu Pana, poniesie śmierć.
Kpł 24,16
Kara dotyczy zbluźnienia imieniu, czyli wypowiedzenia przeciw niemu, a nie wypowiedzenia go. Bywa ten werset przywoływany jako podstawa zakazu wymawiania, ale tego w nim nie ma.
Dlaczego u Amosa pada zdanie, że nie wolno wspominać imienia?
I każdego z nich weźmie jego stryj, i spali go, aby wynieść kości z domu, i zapyta tego, który jest w zakątkach domu: Czy jest jeszcze ktoś z tobą? A ten odpowie: Nie ma. Wtedy powie: Milcz, bo nie wolno wspominać imienia Pana.
Am 6,10
To jedyne miejsce w Piśmie, które brzmi jak zakaz wspominania imienia, i nie należy udawać, że go nie ma. Trzeba jednak zobaczyć, gdzie stoi. Jest to fragment opisu klęski i sądu, a zdanie pada w ustach człowieka wynoszącego zwłoki z domu, w scenie skrajnej grozy. Jest to wypowiedź postaci w narracji, a nie przepis, i nie da się z niej zrobić reguły obowiązującej na co dzień. Ale jest w tekście i uczciwie jest ją pokazać.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak imię brzmiało. Spółgłoski są przekazane pewnie, samogłosek nie zapisywano, a forma Jahwe jest rekonstrukcją opartą na świadectwach greckich i na budowie języka hebrajskiego. Krążą też inne rekonstrukcje. Pismo nie zawiera instrukcji wymowy, więc pewności co do brzmienia po prostu nie ma — i dotyczy to obu stron sporu, bo argument ten nie rozstrzyga, czy wolno, tylko jak.
Nie wiemy, kiedy i z czyjej decyzji zaprzestano wymawiania imienia. Pismo tego nie odnotowuje, nie komentuje ani nie ocenia. Nie ma w nim zakazu wymawiania i nie ma nakazu używania imienia w każdym zdaniu. Jest natomiast sporo tekstów, które każą je wzywać, wyznawać i o nim rozmawiać, i to jest wszystko, na czym można się tu oprzeć.
