Sprawa ma dwie warstwy, które łatwo pomylić. Pierwsza dotyczy tego, jak człowiek mówi w modlitwie i w rozmowie. Druga dotyczy tego, co robią przekłady, konsekwentnie zastępując cztery litery imienia słowem zapisanym jak tytuł. To nie jest to samo pytanie, choć odpowiedzi na nie się zazębiają.
Czy postacie biblijne zwracały się do Boga tytułem?
I Abram powiedział: Panie Boże, co mi dasz, skoro ja jestem bezdzietny, a szafarzem mego domu jest ten Damasceńczyk Eliezer?
Rdz 15,2
W tym zdaniu Abram zwraca się do Boga dwoma słowami: tytułem i imieniem. Polszczyzna oddaje oba jako Panie Boże, przez co różnica znika, ale w tekście hebrajskim ona jest. Wniosek jest prosty i trudno go podważyć: samo używanie tytułu nie może być przekroczeniem, skoro robią to postacie, które Pismo stawia za wzór.
Jak wiele zależy od decyzji tłumacza, widać najlepiej tam, gdzie w jednym zdaniu stoją obok siebie dwa różne słowa oddane tak samo.
Powiedział Pan do mego Pana: Usiądź po mojej prawicy, aż położę twoich wrogów jako podnóżek pod twoje stopy.
Ps 110,1
Powiedział Pan memu Panu: Siądź po mojej prawicy, aż położę twoich nieprzyjaciół jako podnóżek pod twoje stopy?
Mt 22,44
W polskim brzmieniu obie osoby noszą to samo określenie, choć w hebrajskim pierwsze z nich to imię, a drugie tytuł. Kto czyta tylko przekład, tej różnicy nie zobaczy — i to jest realna strata, niezależnie od tego, jak ocenia się samą praktykę tłumaczy.
O co Jeremiasz oskarża tych, przez których zapomniano imię?
Jak długo to będzie w sercu tych proroków, którzy prorokują kłamstwa? Są przecież prorokami złudy własnego serca; Którzy zamierzają sprawić, aby mój lud zapomniał moje imię przez swoje sny, które każdy opowiada swemu bliźniemu, jak ich ojcowie zapomnieli o moim imieniu dla Baala.
Jr 23,26-27
Ten fragment przywołuje się jako argument przeciw zastępowaniu imienia. Warto jednak zobaczyć, co dokładnie jest w nim oskarżeniem. Chodzi o proroków opowiadających własne sny i o skutek, jaki to ma: lud zapomina imię. Wzorem podanym w tekście jest to, jak ojcowie zapomnieli imienia dla Baala — czyli zamiana Boga na inne bóstwo, a nie zamiana imienia na tytuł. Rozciągnięcie tego zarzutu na tłumaczy wymaga kroku, którego tekst nie robi, i nie należy go podawać jako treść wersetu.
Czy wyłączność imienia zakazuje używania tytułów?
Ja, Pan, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci – rzeźbionym posągom.
Iz 42,8
Niech poznają, że jedynie ty, którego imię jest Pan, ty jesteś Najwyższy ponad całą ziemią.
Ps 83,18
Oba zdania mówią, że imię jest własne i przypisane jednemu. Żadne z nich nie zakazuje tytułów — Pismo samo nazywa Boga Najwyższym, Wszechmogącym, Świętym Izraela i wieloma innymi określeniami, często w tym samym wersecie, w którym pada imię. Zdania te mają jednak drugą stronę, o której trzeba powiedzieć: obydwa tracą sens, gdy imię zostaje zastąpione tytułem, bo mówią właśnie o tym, że imię jest jedno i konkretne.
I mówił jeszcze Bóg do Mojżesza: Tak powiesz synom Izraela: Pan, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba, posłał mnie do was. To jest moje imię na wieki i takim ma pozostać w pamięci po wszystkie pokolenia.
Wj 3,15
Co da się powiedzieć na korzyść każdej ze stron?
Po jednej stronie: nie ma w Piśmie przykazania nakazującego używać imienia zamiast tytułu, nie ma potępienia dla tych, którzy mówią Bóg albo Pan, i są w tekście postacie, które tak mówią. Kto zarzuca komuś niewierność z powodu samego słownictwa, robi to bez podstawy w tekście.
Po drugiej stronie: konsekwentne zastępowanie ma skutek, którego nie da się zaprzeczyć. Dla ogromnej większości czytelników imię przestało być znane, a zdania, których treścią jest właśnie to imię, brzmią dziś jak zdania o tytule. To nie czyni nikogo winnym w sensie zarzutu Jeremiasza, ale też nie jest bez znaczenia i nie powinno być zbywane.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy i dlaczego zaczęto zastępować imię tytułem. Pismo o tej zmianie nie wspomina ani jednym zdaniem, więc wszystko, co się na ten temat mówi, pochodzi ze źródeł pozabiblijnych i z rekonstrukcji.
Nie wiemy, jak czytano imię na głos w czasach apostołów. Greckie rękopisy Nowego Testamentu, którymi dysponujemy, mają w miejscach cytowanych ze Starego Testamentu słowo oznaczające pana, i nie mamy zapisu tego, co przy odczytywaniu wypowiadano. Rozstrzygnięte jest tylko to, że Pismo używa tytułów i imienia obok siebie, a to znaczy, że wybór jednego z nich w konkretnym zdaniu nie jest sam w sobie ani wiernością, ani zdradą.
