Trudność tego miejsca polega na tym, że nie da się jej zbyć różnicą relacji. Oba zdania zapisał ten sam ewangelista, w tej samej księdze, w odstępie trzech rozdziałów, i oba wkłada w usta tej samej osoby. Jeśli gdzieś sprzeczność ma być realna, to właśnie tu.
Na czym polega sprzeczność między J 5,31 a J 8,14?
Jeśli ja świadczę sam o sobie, moje świadectwo nie jest prawdziwe.
J 5,31
Odpowiedział im Jezus: Chociaż ja świadczę sam o sobie, jednak moje świadectwo jest prawdziwe, bo wiem, skąd przyszedłem i dokąd idę. Lecz wy nie wiecie, skąd przyszedłem i dokąd idę.
J 8,14
Zestawione bez kontekstu, wykluczają się wprost. Pierwsze mówi, że świadectwo o sobie samym nie jest prawdziwe, drugie — że jest, i to bez żadnego zastrzeżenia.
Co Jeszua mówi zaraz po zdaniu z J 5,31?
Zdanie z rozdziału piątego nie kończy myśli, tylko ją otwiera. Następny werset natychmiast wskazuje kogoś innego.
Jest ktoś inny, kto świadczy o mnie, i wiem, że świadectwo, które daje o mnie, jest prawdziwe.
J 5,32
Dalej Jeszua wymienia świadków po kolei: Jana, dzieła, Ojca i Pisma.
Ale ja mam świadectwo większe niż Jana. Dzieła bowiem, które Ojciec dał mi do wykonania, te właśnie dzieła, które czynię, świadczą o mnie, że Ojciec mnie posłał. A Ojciec, który mnie posłał, on świadczył o mnie. Nigdy nie słyszeliście jego głosu ani nie widzieliście jego postaci.
J 5,36-37
Cała wypowiedź jest więc prowadzona z pozycji zasady, którą jego słuchacze uznawali za wiążącą.
Jeden świadek nie może powstać przeciwko człowiekowi w jakiejkolwiek nieprawości lub w jakimkolwiek grzechu ze wszystkich grzechów, jakie ktoś popełni. Na podstawie zeznania dwóch lub trzech świadków oparte będzie każde słowo.
Pwt 19,15
Jak Jeszua uzasadnia zdanie z J 8,14?
W rozdziale ósmym Jeszua nie porzuca tej zasady — sam ją przywołuje i pokazuje, że ma dwóch świadków.
A w waszym Prawie jest napisane, że świadectwo dwóch ludzi jest prawdziwe. Ja jestem tym, który świadczy sam o sobie i świadczy o mnie Ojciec, który mnie posłał.
J 8,17-18
Uzasadnienie w wersecie czternastym jest jednak inne: nie liczba świadków, lecz wiedza świadka o własnym pochodzeniu i celu.
Warto zauważyć, że w obu rozdziałach spór dotyczy tej samej rzeczy — podstawy roszczenia. W piątym zarzut brzmi, że Jeszua łamie szabat i nazywa Boga swoim Ojcem; w ósmym, że mówi o sobie rzeczy, których nikt nie może potwierdzić. Za każdym razem pytanie sprowadza się do tego, na czym opiera się jego twierdzenie o samym sobie, i za każdym razem odpowiedź kończy się wskazaniem Ojca jako świadka. Struktura argumentu jest identyczna, różni się tylko punkt wyjścia.
Jak próbowano uzgodnić te dwa zdania?
Dwa różne znaczenia słowa „prawdziwy”
Najczęstsze rozwiązanie mówi, że w rozdziale piątym chodzi o ważność prawną świadectwa, a w ósmym o jego zgodność z faktami. Świadectwo pojedynczego świadka jest w sądzie nieskuteczne, choć może być zgodne z prawdą. Czego nie tłumaczy: polski przekład używa w obu miejscach tego samego słowa, więc rozróżnienie nie jest widoczne dla czytelnika i wymaga sięgnięcia poza tekst, który ma przed sobą.
Argument prowadzony na warunkach rozmówcy
Drugie wyjaśnienie: zdanie z rozdziału piątego jest ustępstwem w sporze. Jeszua przyjmuje regułę przeciwników, żeby pokazać, że nawet na ich warunkach ma czym odpowiedzieć — i natychmiast przechodzi do świadków zewnętrznych. Czego nie tłumaczy: forma zdania jest twierdząca i bezwarunkowa. Nic w niej nie sygnalizuje, że mówiący cytuje cudzą zasadę, a nie własne przekonanie.
Różni adresaci
Trzecie wyjaśnienie zwraca uwagę, że w rozdziale ósmym rozmówcy zarzucają Jeszui, iż świadczy o sobie, i on tego zarzutu nie przyjmuje, bo dysponuje wiedzą, której oni nie mają. Odpowiada więc nie na regułę prawa, lecz na oskarżenie o bezpodstawność. Czego nie tłumaczy: nadal zostaje pytanie, dlaczego wcześniej sformułował tę samą sprawę tak, że brzmi jak przyznanie racji przeciwnikom.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy odstęp trzech rozdziałów odpowiada odstępowi czasu i miejsca, czy Jan zestawił dwie wypowiedzi z różnych okoliczności w jednym ciągu narracyjnym. Nie wiemy też, czy słuchacze z rozdziału ósmego pamiętali zdanie z rozdziału piątego — gdyby pamiętali, byłby to naturalny punkt zaczepienia w sporze, a ewangelista niczego takiego nie odnotowuje. To, co da się powiedzieć na pewno, jest skromniejsze niż zwykle się mówi: w obu miejscach Jeszua wskazuje na Ojca jako drugiego świadka i w obu odwołuje się do tej samej zasady Tory. Różnica dotyczy tego, co zdanie o świadczeniu samemu o sobie w danym momencie ma znaczyć, a tego rozróżnienia autor nie objaśnia.
