Pytanie wraca regularnie i jest zadawane zwykle nie z ciekawości, lecz z troski o konkretnych ludzi: co z Dawidem, co z Danielem, co z tymi, którzy żyli wcześniej. Pismo mówi w tej sprawie sporo, choć nie wszystko.
Tanach mówi o przebaczeniu wprost
Nie ma tu żadnej niejasności: teksty sprzed czasów Mesjasza opisują ludzi, którym zostało przebaczone, i mówią o tym w czasie dokonanym.
Błogosławiony ten, komu przebaczono występek, komu grzech zakryto. Błogosławiony człowiek, któremu Pan nie poczytuje nieprawości i w którego duchu nie ma podstępu. Gdy milczałem, moje kości schły od moich całodziennych narzekań. We dnie i w nocy bowiem ciążyła na mnie twoja ręka, usychałem jak podczas letniej suszy. Sela. Wyznałem ci swój grzech i nie kryłem mojej nieprawości. Powiedziałem: Wyznam moje występki Panu, a ty przebaczyłeś nieprawość mego grzechu. Sela.
Ps 32,1-5
Dawid opisuje własne doświadczenie i nie odsyła do przyszłości. Podobnie mówi o Bożym postępowaniu z ludem jako o czymś aktualnym.
Nie postępuje z nami według naszych grzechów ani nie odpłaca nam według naszych nieprawości. Jak wysoko bowiem są niebiosa nad ziemią, tak wielkie jest jego miłosierdzie nad tymi, którzy się go boją. Jak daleko jest wschód od zachodu, tak daleko oddalił od nas nasze występki.
Ps 103,10-12
Najbardziej wyrazisty jest przypadek jego grzechu z Batszebą. Zabójstwo i cudzołóstwo nie miały w Torze przewidzianej ofiary — a prorok ogłasza przebaczenie natychmiast, bez rytuału.
Wtedy Dawid powiedział do Natana: Zgrzeszyłem przeciw Panu. Natan zaś odpowiedział Dawidowi: Pan też przebaczył ci twój grzech, nie umrzesz.
2 Sm 12,13
Izajasz opisuje oczyszczenie własnych warg jako fakt dokonany, a Micheasz kończy księgę opisem Boga, dla którego przebaczanie jest cechą, nie wyjątkiem.
I dotknął nim moich ust, i powiedział: Oto ten węgiel dotknął twoich warg; twoja nieprawość jest usunięta, a twój grzech zgładzony.
Iz 6,7
Któż jest Bogiem jak ty, który przebacza nieprawość i daruje występek resztki swego dziedzictwa? Nie chowa swego gniewu na wieki, bo ma upodobanie w miłosierdziu. Odwróci się i zlituje się nad nami; pokona nasze nieprawości i wrzuci w głębiny morza wszystkie nasze grzechy.
Mi 7,18-19
Jak Nowe Przymierze to tłumaczy
Paweł zauważa ten sam problem i podaje rozwiązanie w jednym zdaniu, które warto przeczytać powoli.
Jego to Bóg ustanowił przebłaganiem przez wiarę w jego krew, aby okazać swoją sprawiedliwość przez odpuszczenie, w swojej cierpliwości, przedtem popełnionych grzechów; Aby okazać swoją sprawiedliwość w obecnym czasie po to, aby on był sprawiedliwym i usprawiedliwiającym tego, kto wierzy w Jezusa.
Rz 3,25-26
Kluczowe są słowa o cierpliwości i o grzechach przedtem popełnionych. Według Pawła Bóg wstrzymywał się z rozliczeniem, mając w perspektywie ofiarę, która miała dopiero nastąpić. Przebaczenie było więc realne, ale jego podstawa leżała poza czasem, w którym go udzielono. Autor Listu do Hebrajczyków mówi to samo o wykupieniu występków z czasów pierwszego przymierza.
I dlatego jest pośrednikiem nowego testamentu, ażeby przez śmierć poniesioną dla odkupienia występków, popełnionych za pierwszego testamentu, ci, którzy zostali powołani, otrzymali obietnicę wiecznego dziedzictwa.
Hbr 9,15
Ten sam autor kończy rozdział o bohaterach wiary uwagą, która stawia ich losy w zależności od czegoś późniejszego.
A ci wszyscy, choć zyskali chlubne świadectwo dzięki wierze, nie dostąpili spełnienia obietnicy; Ponieważ Bóg przewidział dla nas coś lepszego, aby oni nie stali się doskonali bez nas.
Hbr 11,39-40
Rozwiązanie to ma jedną istotną zaletę: nie tworzy dwóch grup ludzi zbawianych na dwa różne sposoby. Wiara Abrahama i wiara czytelnika listu mają wtedy tę samą podstawę, choć różny stopień wiedzy o niej. Ma też jednak koszt — zakłada, że ludzie otrzymywali coś, czego mechanizmu nikt im nie wyjaśniał, i że przez wieki funkcjonował porządek ofiarniczy, którego skuteczność leżała poza nim samym.
Teksty, które komplikują tę odpowiedź
Rozwiązanie brzmi porządnie, ale nie usuwa wszystkich trudności. Ten sam list mówi o ofiarach Tory w sposób jednoznacznie negatywny.
Prawo bowiem, zawierając cień przyszłych dóbr, a nie sam obraz rzeczy, nie może nigdy przez te same ofiary, które co roku są nieustannie składane, uczynić doskonałymi tych, którzy przychodzą. W przeciwnym razie przestano by je składać, dlatego że składający je, raz oczyszczeni, nie mieliby już żadnych grzechów na sumieniu. A jednak przez te ofiary każdego roku odbywa się przypominanie grzechów. Niemożliwe jest bowiem, aby krew wołów i kozłów gładziła grzechy.
Hbr 10,1-4
A każdy kapłan staje codziennie do wykonywania służby Bożej, wiele razy składając te same ofiary, które nigdy nie mogą zgładzić grzechów.
Hbr 10,11
Jeśli ofiary nigdy nie mogły zgładzić grzechów, to trzeba wyjaśnić, co znaczy wielokrotnie powtarzana w Kapłańskiej formuła o przebaczeniu udzielonym po złożeniu ofiary. Do tego dochodzą zdania o wyłączności imienia i drogi.
I nie ma w nikim innym zbawienia. Nie ma bowiem pod niebem żadnego innego imienia danego ludziom, przez które moglibyśmy być zbawieni.
Dz 4,12
Jezus mu odpowiedział: Ja jestem drogą, prawdą i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca jak tylko przeze mnie.
J 14,6
Nie odrzucam łaski Boga. Jeśli bowiem przez prawo jest sprawiedliwość, to Chrystus umarł na próżno.
Ga 2,21
Zdanie Pawła z Listu do Galatów jest najostrzejsze: jeśli sprawiedliwość byłaby dostępna przez Prawo, śmierć Mesjasza byłaby zbędna. To wyklucza traktowanie porządku ofiarniczego jako drugiej, równoległej drogi zbawienia — ale nie wyjaśnia, jak działał on w praktyce dla żyjących wtedy ludzi.
Wewnętrznie spójne odczytanie brzmi tak: ludzie przed ofiarą Mesjasza byli przyjmowani na tej samej podstawie co po niej, wyprzedzająco, a ofiary z Tory były formą, w której to przyjęcie się wyrażało. Odczytanie to jest zgodne z Rzymian 3 i nie kłóci się z Hebrajczykami 10, ale też nigdzie nie zostało w Piśmie ujęte tymi słowami.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy ludzie żyjący przed przyjściem Mesjasza mieli jakąkolwiek świadomość, na czym opiera się otrzymane przez nich przebaczenie. Teksty im tego nie tłumaczą. Nie wiemy, jak Bóg rozliczał tych, którzy nigdy nie usłyszeli o przymierzu — Pismo dotyka tego w drugim rozdziale Listu do Rzymian, ale nie rozwija. Nie wiemy, co dokładnie znaczy, że dawni wierni nie mieli stać się doskonali bez nas; zdanie jest pojedyncze i bez wyjaśnienia. Nie wiemy wreszcie, jak formuła z Kapłańskiej o przebaczeniu godzi się z Hebrajczykami 10,4. Obie strony tej sprzeczności są w kanonie i lepiej ją nazwać, niż udawać, że jednej z nich nie ma.
Zobacz też: Dawid · Izajasz · Micheasz · Paweł — znaczenie imienia
