Na podstawie jednego zdania Pawła powstały całe systemy opisujące budowę człowieka. Warto zobaczyć, w jakim miejscu listu to zdanie stoi i co robi, bo od tego zależy, ile z niego wolno wyprowadzić.
Co naprawdę mówi modlitwa Pawła o duchu, duszy i ciele?
A sam Bóg pokoju niech was w pełni uświęci, a cały wasz duch, dusza i ciało niech będą zachowane bez zarzutu na przyjście naszego Pana Jezusa Chrystusa.
1 Tes 5,23
Jest to modlitwa, a nie wykład. Paweł prosi o uświęcenie całego człowieka i wymienia trzy słowa, żeby nie zostawić niczego poza prośbą. Ten sam apostoł w innych miejscach wymienia dwa człony, a Jeszua w przykazaniu miłości wymienia cztery: serce, duszę, umysł i siłę. Gdyby wyliczenia miały być listą części, to znaczyłoby, że człowiek ma raz dwie, raz trzy, a raz cztery.
Tak też wygląda uczciwa odpowiedź na pytanie z tytułu. Zdanie z listu naprawdę wymienia trzy rzeczy i nie da się tego pominąć. Nie znaczy to jednak, że Pismo gdziekolwiek buduje na tym opis wnętrza człowieka albo naukę o tym, co dzieje się z poszczególnymi częściami po śmierci.
Czy człowiek ma duszę, czy nią jest?
Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.
Rdz 2,7
Opis stworzenia używa równania, a nie listy: proch i tchnienie dają żywą duszę. Człowiek nie ma tu duszy jako części, tylko nią jest. Jest to jedyne miejsce w Piśmie, które opisuje powstanie człowieka od strony budowy, i nie wymienia trzech elementów, tylko dwa, a wynikiem jest trzecie słowo.
Ma to praktyczne następstwo. Skoro człowiek jest całością, to i zbawienie dotyczy całości. Dlatego nadzieja Pisma nie polega na uwolnieniu duszy z ciała, jak w filozofii greckiej, tylko na wskrzeszeniu całego człowieka. Wskrzeszenie byłoby zresztą zbędne, gdyby najważniejsza część i tak przetrwała nienaruszona.
Bo jednakowy jest los synów ludzkich i los zwierząt. Jak umiera ten, tak umiera i tamto. Wszyscy mają jednakowe tchnienie, a nie ma człowiek przewagi nad zwierzęciem, gdyż wszystko jest marnością. Wszystko to idzie do jednego miejsca; wszystko jest z prochu i wszystko w proch się obraca. A któż wie, że duch synów ludzkich idzie w górę, a duch zwierzęcia zstępuje do ziemi?
Koh 3,19-21
Kohelet idzie jeszcze dalej i mówi rzecz, którą trudno pogodzić z myśleniem o duchu jako o nieśmiertelnej osobowości. Człowiek i zwierzę mają to samo tchnienie i ten sam los, a pytanie o to, dokąd zmierza duch jednego i drugiego, kończy się słowem: któż wie. Autor natchniony przyznaje więc wprost, że nie ma tu wiedzy dostępnej z obserwacji.
Czy Hbr 4,12 dowodzi, że dusza i duch to osobne części?
Słowo Boże bowiem jest żywe i skuteczne, ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, zdolne rozsądzić myśli i zamiary serca.
Hbr 4,12
Zdanie o mieczu przenikającym aż do rozdzielenia duszy i ducha bywa czytane jako potwierdzenie, że są to dwie odrębne rzeczy, skoro dają się rozdzielić. Warto zauważyć, co jeszcze rozdziela ten miecz: stawy i szpik. Nikt nie buduje z tego nauki o anatomii, bo widać, że jest to obraz przenikliwości sięgającej najgłębiej, jak się da. Ale samo wyliczenie zostaje i strona przeciwna ma prawo je przywołać.
Wtedy proch powróci do ziemi, jak nią był, a duch powróci do Boga, który go dał.
Koh 12,7
Drugie zdanie mówi o duchu wracającym do Boga i brzmi jak opis odrębnego bytu opuszczającego ciało. Ten sam autor pisze jednak kilka rozdziałów wcześniej, że umarli o niczym nie wiedzą, a psalmista dodaje, że w dniu śmierci giną wszystkie myśli człowieka. Osobne hasło zajmuje się tym dokładniej.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego Paweł w tej jednej modlitwie użył akurat trzech słów, skoro gdzie indziej używa dwóch. Nie wiemy, czy rozróżnienie duszy i ducha ma w Piśmie stałe znaczenie, bo oba wyrazy bywają używane wymiennie w tych samych sytuacjach. Nie wiemy, co Kohelet miał na myśli, pytając o kierunek, w którym idzie duch człowieka i zwierzęcia — i on sam odpowiedział na to pytanie słowem: któż wie. Nie zamierzamy odpowiadać za niego. Wiadomo tyle, że Pismo opisuje człowieka jako całość i że o zbawieniu mówi zawsze w odniesieniu do całego człowieka, a nie do jednej jego części.
Zobacz też: Apostoł (szaliach) · Jeszua (Jezus) · Paweł — znaczenie imienia
