Zarzut brzmi tak: Biblia wyobraża sobie ziemię jako płytę wspartą na podporach, czyli powtarza kosmologię swoich czasów. Fragmenty o filarach rzeczywiście istnieją i nie ma sensu ich ukrywać. Rozstrzygające jest jednak co innego — to, że ta sama księga, która mówi o filarach, mówi też o ziemi zawieszonej na niczym. Autor, który by budował model, nie napisałby obu tych zdań.
Co oznaczają filary ziemi w Ps 75,3 i Hi 9,6?
Roztopiła się ziemia i wszyscy jej mieszkańcy, ale ja umacniam jej filary. Sela.
Ps 75,3
Zdanie stoi w psalmie o Bożym sądzie nad ziemią i o utrzymywaniu porządku, gdy wszystko się chwieje. Filary są tu tym, co Bóg umacnia, gdy ziemia i jej mieszkańcy topnieją — a więc obrazem stabilności społecznej i moralnej, nie elementem konstrukcji.
On wstrząsa ziemią z jej miejsca i trzęsą się jej filary.
Hi 9,6
Tutaj filary drżą, gdy Bóg wstrząsa ziemią. To jest opis trzęsienia widzianego oczami człowieka, dla którego grunt przestaje być oparciem. Podobne obrazy pojawiają się przy podnoszeniu ubogiego z prochu.
Podnosi z prochu ubogiego, a z gnoju podnosi żebraka, by posadzić ich z książętami i pozwolić im odziedziczyć tron chwały. Do Pana bowiem należą filary ziemi, na nich osadził świat.
1 Sm 2,8
W pieśni Anny filary ziemi należą do Boga i to na nich osadził świat. Cała pieśń mówi o odwracaniu ludzkich układów — bogatych i ubogich, płodnych i bezdzietnych — a obraz filarów służy stwierdzeniu, że świat stoi na Bogu, a nie na sile możnych.
Co znaczy zawieszenie ziemi na niczym z Hi 26,7?
Rozciągnął północ nad pustym miejscem i ziemię zawiesił na niczym.
Hi 26,7
To jest w tej sprawie miejsce rozstrzygające. Ziemia wisi na niczym, a północ jest rozciągnięta nad pustym miejscem. Zdanie pochodzi z tej samej księgi, która kilkanaście rozdziałów wcześniej mówiła o drżących filarach, i to od tego samego mówcy. Gdyby Hiob przedstawiał układ świata, jedno z tych zdań musiałby wykreślić. Skoro zostawił oba, to znaczy, że żadnego nie traktował jako opisu konstrukcji.
Do jakiego rodzaju wyrażeń należą zdania o filarach ziemi?
My mówimy dokładnie tak samo i nikt nam nie zarzuca ignorancji. Mówimy, że słońce wschodzi, że coś legło w gruzach, że komuś zawalił się świat. Zdania o filarach ziemi należą do tej samej rodziny wyrażeń: opisują doświadczenie stałości albo jej utraty. Pytanie, ile takich filarów było i z czego, jest pytaniem źle postawionym — tak samo jak pytanie, o której godzinie zawalił się czyjś świat.
Warto zauważyć, że te obrazy pojawiają się prawie wyłącznie w poezji: w psalmach, w pieśni Anny, w mowach Księgi Hioba. W partiach opowiadających wydarzenia nie ma ich wcale. To rozłożenie samo w sobie coś mówi o gatunku tych zdań.
Czy Hi 38,4-6 opisuje realną konstrukcję ziemi?
Kontrargument jest poważny, bo jedno miejsce brzmi bardzo konkretnie.
Gdzie byłeś, kiedy zakładałem fundamenty ziemi? Powiedz, jeśli masz tę wiedzę. Kto określił jej rozmiary? Czy wiesz? Kto rozciągnął nad nią sznur? Na czym są oparte jej podstawy? Kto położył jej kamień węgielny;
Hi 38,4-6
Padają tu pytania o rozmiary, o sznur mierniczy, o podstawy i o kamień węgielny. To już nie jest ogólny obraz, tylko rozbudowana metafora budowlana. Trzeba jednak przeczytać, po co ona służy: wszystko to są pytania zadane człowiekowi, żeby pokazać, że nie było go przy zakładaniu ziemi i że nie zna odpowiedzi. Fragment nie informuje o budowie świata — informuje o granicy ludzkiej wiedzy. To dość ironiczne, że bywa cytowany jako dowód biblijnej kosmologii, skoro jego treścią jest stwierdzenie, że człowiek tej wiedzy nie ma.
Jest jeszcze psalm o nieporuszonych fundamentach.
Założyłeś fundamenty ziemi, tak że się nigdy nie zachwieje.
Ps 104,5
Bywa czytany jako twierdzenie o nieruchomości ziemi. Ten sam psalm mówi jednak o wodach, które uciekają i wznoszą się ponad góry, a więc obrazuje, a nie mierzy. Zdanie mówi o trwałości, nie o braku ruchu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak autorzy tych zdań wyobrażali sobie kształt ziemi. Pismo nie zawiera ani jednego zdania, które by ten kształt opisywało, i milczenie jest tu zupełne. Z metafor nie da się odtworzyć wyobrażeń, bo metafora nie musi zgadzać się z poglądem tego, kto jej używa.
Nie wiemy, co dokładnie znaczy zwrot o zawieszeniu na niczym. Można w nim widzieć trafne spostrzeżenie albo obraz pustki pod ziemią. Zdanie jest krótkie i nie rozwija się w żadnym kierunku.
Nie orzekamy tu wreszcie, czy Biblia zgadza się z dzisiejszym opisem układu ciał niebieskich, bo nie zawiera żadnego opisu, który dałoby się z nim zestawić. To dobra wiadomość dla czytelnika Pisma: tekst nie może zostać obalony w sprawie, w której nic nie twierdzi.
