Zwrot, wokół którego zbudowano całe systemy chronologiczne, występuje w Piśmie raz. Nie jest zdefiniowany, nie ma podanej długości i nie ma wskazanego początku. Wszystko, co się o nim mówi ponad to, jest już objaśnieniem — czasem trafnym, ale zawsze cudzym.
Kontekst, w którym zwrot pada
A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie. Wówczas ci, którzy są w Judei, niech uciekają w góry, a ci, którzy są wewnątrz miasta, niech wyjdą, a ci, którzy są na wsi, niech do niego nie wchodzą. Będą to bowiem dni pomsty, aby się wypełniło wszystko, co jest napisane.
Łk 21,20-22
Poprzedzające wersety mówią o wojskach otaczających miasto i o ucieczce. Nie ma tu obrazów kosmicznych ani odesłania do proroka — jest instrukcja dla ludzi, którzy mieli to zobaczyć.
Lecz biada brzemiennym i karmiącym w tych dniach! Będzie bowiem wielki ucisk w tej ziemi i gniew nad tym ludem. I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan.
Łk 21,23-24
I dopiero na końcu tego opisu pada zdanie: „A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan”. Konstrukcja jest jasna — coś trwa aż do momentu wypełnienia. Tekst mówi więc, że okres ma koniec, i milczy o wszystkim innym: o długości, o początku i o tym, po czym ów koniec rozpoznać.
Gdzie szukano wyjaśnienia
Nie chcę bowiem, bracia, abyście nie znali tej tajemnicy – żebyście sami siebie nie uważali za mądrych – że zatwardziałość po części przyszła na Izrael, dopóki nie wejdzie pełnia pogan.
Rz 11,25
Paweł pisze o zatwardziałości trwającej, dopóki nie wejdzie pełnia pogan. Podobieństwo konstrukcji jest wyraźne: coś trwa do pewnej pełni. Ale u Pawła chodzi o wejście pogan do zbawienia, a u Łukasza o deptanie miasta przez pogan — to dwie różne czynności i utożsamianie ich jest krokiem interpretacyjnym.
Wtedy usłyszałem jednego ze świętych mówiącego, a inny święty zapytał tego, który mówił: Jak długo będzie trwać widzenie o codziennej ofierze i przestępstwie spustoszenia, a świątynia i wojsko będą podane na podeptanie?
Dn 8,13
Lecz dziedziniec zewnętrzny świątyni wyłącz i nie mierz go, gdyż został dany poganom. I będą deptać święte miasto przez czterdzieści dwa miesiące.
Ap 11,2
Dwa inne teksty mówią o podeptaniu i o deptaniu świętego miasta, i oba podają miarę: raz liczbę wieczorów i poranków, raz liczbę miesięcy. Żaden nie używa zwrotu o czasach pogan. Kto wstawia te liczby w zdanie Łukasza, łączy trzy księgi na własną odpowiedzialność.
W tym dniu uczynię Jerozolimę ciężkim kamieniem dla wszystkich narodów. Wszyscy, którzy będą go dźwigać, bardzo się zranią, choćby się zgromadziły przeciwko niemu wszystkie narody ziemi.
Za 12,3
Bliski bowiem jest dzień, bliski jest dzień Pana; będzie to dzień pochmurny i czas pogan.
Ez 30,3
U Zachariasza miasto jest ciężarem dla wszystkich narodów, a u Ezechiela pada w polskim przekładzie zwrot o czasie pogan — w zupełnie innym kontekście, w wyroku nad Egiptem. To dobra ilustracja pułapki: zbieżność brzmienia w tłumaczeniu nie dowodzi, że mowa o tej samej rzeczy.
Ale w dniach tych królów Bóg nieba wzbudzi królestwo, które nigdy nie będzie zniszczone. To królestwo nie przejdzie na inny lud, ale połamie i zniszczy wszystkie te królestwa, samo zaś będzie trwać na wieki.
Dn 2,44
Daniel podaje jedyny wyraźny koniec panowania ludzkich królestw, jaki mamy: królestwo wzbudzone przez Boga, którego nie da się zniszczyć. Jeśli czasy pogan mają koniec, to jest to najbliższy tekst opisujący, jak taki koniec wygląda — choć nie używa tego określenia.
Cztery teksty, które komplikują odczytanie
Ta sprawa jest według dekretu stróżów i to żądanie jest według słowa świętych po to, aby wszyscy żyjący poznali, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce, a najniższych z ludzi ustanawia nad nim.
Dn 4,17
Panowanie nad królestwem ludzkim należy do Najwyższego, który daje je, komu chce. To zdanie każe ostrożnie mówić o „czasach pogan” jako o okresie, w którym Bóg czegoś nie kontroluje. Deptanie nie jest w Piśmie znakiem nieobecności Boga.
I dano jej paszczę mówiącą rzeczy wielkie i bluźnierstwa. Dano jej też moc, aby działała przez czterdzieści dwa miesiące.
Ap 13,5
Jan podaje wyznaczony okres działania, a nie okres deptania miasta. Podobieństwo dotyczy idei czasu odmierzonego, nie treści.
Lud posiadł ją na krótki czas, nasi wrogowie zaś zdeptali twoją świątynię.
Iz 63,18
Izajasz mówi o zdeptanej świątyni i o posiadaniu ziemi przez krótki czas. Zjawisko jest więc starsze niż wypowiedź Łukasza i powtarzalne, co utrudnia przypisanie go jednemu okresowi.
Dlatego mówię wam: Królestwo Boże zostanie wam zabrane, a dane narodowi, który wyda jego owoce.
Mt 21,43
Zdanie o królestwie zabranym i danym narodowi wydającemu owoce jest czasem wciągane w tę rozmowę. Dotyczy jednak owoców, a nie miasta, i nie mówi o żadnym okresie. Pismo nie zamyka pytania, czym są czasy pogan, i każdy, kto twierdzi inaczej, opiera się na własnym zestawieniu tekstów.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy czasy pogan się zaczęły — kandydatów podaje się kilka i żadnego nie wskazuje tekst. Nie wiemy, jak długo trwają, bo nie podano żadnej miary. Nie wiemy, czy „wypełnią się” znaczy dobiegną końca w sensie czasowym, czy osiągną swoją miarę w innym sensie. Nie wiemy, czy chodzi o narody jako władców miasta, czy o narody jako adresatów zbawienia. Nie wiemy wreszcie, czy zwrot ten ma jakikolwiek związek z liczbami z Daniela i z Apokalipsy — związek ten bywa zakładany, ale nigdzie nie został napisany.
Zobacz też: Izajasz · Paweł — znaczenie imienia · Daniel — znaczenie imienia
