Jeremiasz ujmuje zarzut wobec ludu w obrazie z dziedziny inżynierii wodnej.
Bo mój lud popełnił podwójne zło: opuścił mnie, źródło żywych wód, i wykopał sobie cysterny, cysterny popękane, które nie mogą utrzymać wody.
Jr 2,13
Obraz działa tylko wtedy, gdy się wie, czym była cysterna i co znaczyło jej pęknięcie. Dla mieszkańca judzkiej wyżyny było to porównanie natychmiast zrozumiałe i bardzo nieprzyjemne.
Butelka wykuta w skale
Cysterna domowa to zbiornik wykuty w wapieniu, zwykle o kształcie zbliżonym do butelki: wąska szyja u góry, rozszerzająca się komora poniżej. Wąski otwór ma swoje uzasadnienie — ogranicza parowanie, utrudnia wpadnięcie zwierzęcia i pozwala przykryć zbiornik jednym kamieniem. Wodę czerpie się wiadrem na sznurze.
Zasilanie jest opadowe. Woda spływa z dachu i z utwardzonego podwórka kanałem, często przez płytki basen osadowy, w którym zatrzymuje się piach i śmieci niesione pierwszą falą deszczu. Napełnienie następuje w porze deszczowej i musi wystarczyć na kilka miesięcy suszy.
Tam, gdzie skała jest porowata, ściany pokrywa się zaprawą wapienną. To jest właśnie ten element, który zawodzi. Kamień się nie psuje, wykładzina — owszem: pęka od ruchów podłoża, od wysychania, od uderzeń wiadra.
Dlaczego pęknięcie oznacza stratę wszystkiego
Tu tkwi ostrze porównania. Popękana cysterna nie traci części wody, tylko całą, i to niepostrzeżenie. Napełnia się zimą, wygląda normalnie, a wiosną poziom spada szybciej, niż powinien. Właściciel orientuje się w środku suszy, kiedy naprawa jest bezużyteczna, bo nie ma już czego zatrzymywać, a następny deszcz przyjdzie za pół roku.
Prorok zestawia to ze źródłem wody żywej, czyli z ujęciem, które daje wodę samo z siebie, bez magazynowania. Różnica nie polega na jakości wody, tylko na tym, po czyjej stronie leży wysiłek i ryzyko. Cysternę trzeba wykuć, otynkować, pilnować i naprawiać — i mimo to można zostać z niczym.
Pusta cysterna jako więzienie
Ten sam obiekt pojawia się w dwóch scenach, których realia bez niego umykają. Józef trafia do zbiornika, który akurat stoi pusty.
Następnie chwycili go i wrzucili do studni, która była pusta, bez wody.
Rdz 37,24
Jeremiasza spuszczono do podobnego zbiornika w porze, gdy wody już nie było, ale muł został.
Zabrali więc Jeremiasza i wrzucili go do lochu Malkiasza, syna Meleka, który zbudowany był na dziedzińcu więzienia; spuścili Jeremiasza na sznurach. A w tym lochu nie było żadnej wody, tylko samo błoto. I Jeremiasz ugrzązł w tym błocie.
Jr 38,6
Cysterna jest doskonałym więzieniem improwizowanym właśnie z powodu swojego kształtu: gładkie ściany rozszerzają się ku dołowi, więc nie ma się o co oprzeć, a wąski otwór jest wysoko nad głową. Bez sznura nikt stamtąd nie wyjdzie i nikt tam nie wejdzie. Warstwa mułu na dnie, o której mówi tekst, to osad z lat spływów — dokładnie to, co zbiera się w zbiorniku bez basenu osadowego albo z basenem zaniedbanym.
Podstawa istnienia wioski
W judzkich górach nie ma rzek, a źródła są rzadkie i zwykle leżą nisko, w dolinach. Osada na grzbiecie wzgórza istnieje dlatego i tylko dlatego, że ma cysterny. Liczy się je w takich miejscach dziesiątkami: prywatne przy domach, większe wspólne, osobne przy twierdzach.
Dawniej wiązano rozwój osadnictwa na wyżynie wprost z upowszechnieniem zaprawy wapiennej. Ta teza jest dziś kwestionowana, bo zbiorniki wykuwane w skale są poświadczone wcześniej, a wiele z nich w twardym wapieniu obywa się bez wykładziny. Ostrożniejszy wniosek brzmi: cysterna była warunkiem koniecznym osadnictwa, ale nie była wynalazkiem, który je uruchomił.
Czego to nie dowodzi
Żadnej z opisanych scen wykop nie potwierdza — cysterny nie mają w sobie śladów po konkretnych ludziach ani dat. Nie da się też wskazać zbiornika, do którego wrzucono Jeremiasza, mimo że w Jerozolimie zbiorników jest wiele. Datowanie samych cystern bywa trudne, bo obiekt wykuty w skale nie ma warstw, a to, co w nim leży, wpadło tam później. Znaleziska nie mówią wreszcie nic o tym, czy prorok miał rację. Tłumaczą jedno: dlaczego jego porównanie było celne i dlaczego każdy słuchacz wiedział, o czym mowa.
Zobacz też: Wyżyny (bamot) — dlaczego nawet dobrzy królowie ich nie usunęli · Jeremiasz — znaczenie imienia · Józef — znaczenie imienia
