W kilku zdaniach Pawła stoi konstrukcja, którą greka pozwala rozumieć na dwa sposoby, a polszczyzna zwykle rozstrzyga za czytelnika. Uwspółcześniona Biblia Gdańska w części miejsc zachowuje formę dwuznaczną, więc różnicę widać w polskim tekście gołym okiem.
Wiedząc, że człowiek nie jest usprawiedliwiony z uczynków prawa, ale przez wiarę w Jezusa Chrystusa, i my uwierzyliśmy w Jezusa Chrystusa, abyśmy byli usprawiedliwieni z wiary Chrystusa, a nie z uczynków prawa, dlatego że z uczynków prawa nie będzie usprawiedliwione żadne ciało.
Ga 2,16
W jednym wersecie stoją obok siebie dwie różne formy. Najpierw mowa o wierze w Mesjasza, potem o wierze Mesjasza. Jeśli obie miałyby znaczyć to samo, zdanie byłoby powtórzeniem tej samej myśli trzy razy z rzędu.
Na czym polega dwuznaczność
Grecki dopełniacz łączy dwa rzeczowniki, nie mówiąc, w którą stronę działa relacja. Zwrot da się rozumieć jako wiarę skierowaną ku komuś albo jako wiarę, która do kogoś należy. Pierwsze odczytanie mówi o naszym akcie; drugie o wierności samego Mesjasza — o Jego posłuszeństwie doprowadzonym do końca.
Jest to sprawiedliwość Boga przez wiarę Jezusa Chrystusa dla wszystkich i na wszystkich wierzących. Nie ma bowiem różnicy.
Rz 3,22
I znaleźć się w nim, nie mając własnej sprawiedliwości, tej, która jest z prawa, ale tę, która jest przez wiarę Chrystusa, to jest sprawiedliwość z Boga przez wiarę;
Flp 3,9
W nim mamy śmiałość i przystęp z ufnością przez wiarę jego.
Ef 3,12
W tych trzech miejscach różnica jest widoczna. Sprawiedliwość przychodzi przez wiarę, ale zdanie nie precyzuje czyją, a w Liście do Filipian obie możliwości stoją w jednym wersecie: raz przez wiarę Mesjasza, raz przez wiarę.
Z Chrystusem jestem ukrzyżowany: żyję, ale już nie ja, lecz żyje we mnie Chrystus. A to, że teraz żyję w ciele, żyję w wierze Syna Bożego, który mnie umiłował i wydał za mnie samego siebie.
Ga 2,20
Tu jest cierpliwość świętych, tu są ci, którzy zachowują przykazania Boga i wiarę Jezusa.
Ap 14,12
Zdanie z Galatów jest w tym zestawie najmocniejsze, bo mówi o życiu w wierze Syna Bożego, a zaraz potem opisuje Jego czyn: umiłował i wydał samego siebie. Objawienie z kolei zestawia zachowywanie przykazań z wiarą Jeszui jako dwa znaki tych samych ludzi.
Dlaczego to nie jest spór o słowa
Od wyboru zależy, gdzie leży punkt oparcia. Przy pierwszym odczytaniu usprawiedliwienie zależy od jakości naszego zaufania, a to prowadzi do pytania, czy wiara jest wystarczająco mocna. Przy drugim podstawą jest wierność Mesjasza, a nasza wiara jest odpowiedzią na nią, nie warunkiem jej skuteczności.
Oto dusza tego, który się wywyższa, nie jest w nim prawa. Ale sprawiedliwy będzie żył ze swojej wiary.
Ha 2,4
Aby okazać swoją sprawiedliwość w obecnym czasie po to, aby on był sprawiedliwym i usprawiedliwiającym tego, kto wierzy w Jezusa.
Rz 3,26
Habakuk, na którego Paweł się powołuje, mówi o życiu ze swojej wiary, więc pierwsze odczytanie ma w Tanach oparcie. Sam Paweł kilka wersetów po zdaniu dwuznacznym pisze wprost o tym, kto wierzy — a więc obie strony ma w tym samym akapicie. Warto dodać, że hebrajskie słowo stojące u Habakuka znaczy zarówno wiarę, jak i wierność, więc dwuznaczność nie zaczyna się dopiero w grece. Możliwe, że Paweł nie widział tu dwóch osobnych pojęć, między którymi trzeba wybierać.
Teksty przemawiające za odczytaniem prostszym
Cztery fragmenty mówią o wierze skierowanej ku komuś tak jednoznacznie, że nie zostawiają miejsca na dwuznaczność.
Tak bowiem Bóg umiłował świat, że dał swego jednorodzonego Syna, aby każdy, kto w niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne.
J 3,16
A oni odpowiedzieli: Uwierz w Pana Jezusa Chrystusa, a będziesz zbawiony, ty i twój dom.
Dz 16,31
Temu zaś, kto nie pracuje, lecz wierzy w tego, który usprawiedliwia bezbożnego, jego wiara zostaje poczytana za sprawiedliwość.
Rz 4,5
Pogrzebani z nim w chrzcie, w którym też razem z nim zostaliście wskrzeszeni przez wiarę, która jest działaniem Boga, który go wskrzesił z martwych.
Kol 2,12
Jeśli więc ktoś chciałby na dopełniaczu zbudować pogląd, że nasza wiara jest w tej sprawie nieistotna, teksty na to nie pozwalają. Trzeba też zauważyć, że ten sam spór wraca w ostrzejszej postaci między Efezjan 2,8-9, gdzie zbawienie jest z łaski przez wiarę i nie z uczynków, a drugim rozdziałem Listu Jakuba, gdzie wiara bez uczynków jest martwa i gdzie pada zdanie o usprawiedliwieniu z uczynków, a nie z samej wiary. Harmonizacje istnieją i część z nich jest sensowna, ale są wnioskiem czytelnika. Pismo stawia oba zdania obok siebie i nie łączy ich żadnym trzecim.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak Paweł rozumiał tę konstrukcję, bo nigdzie jej nie objaśnia i nigdzie nie sygnalizuje, że mogłaby być czytana dwojako. Nie wiemy, czy różnica była dla niego istotna, czy naturalna do tego stopnia, że nie wymagała komentarza. Nie wiemy, dlaczego w jednym wersecie Listu do Galatów użył obu form, skoro mógł powtórzyć jedną. Wiemy natomiast, że oba odczytania prowadzą do tego samego wniosku o uczynkach prawa: w żadnym z nich nie są one podstawą usprawiedliwienia.
Zobacz też: Tanach · Habakuk — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
