W potocznym języku religijnym chodzenie z Bogiem znaczy tyle, co życie pobożne. W Piśmie ten zwrot jest znacznie rzadszy i znacznie węższy. W dosłownym tekście UBG wyrażenie w tej formie pada trzy razy: dwukrotnie o Henochu i raz o Noem. Nikt inny nie zostaje tak opisany.
Trzy miejsca
Henoch pojawia się w rodowodzie z piątego rozdziału Księgi Rodzaju, w którym o każdym patriarsze mówi się właściwie to samo: żył, spłodził synów i córki, umarł. Przy Henochu schemat się łamie dwa razy — najpierw przez opis, potem przez zakończenie:
Po spłodzeniu Matuzalema Henoch chodził z Bogiem trzysta lat i spłodził synów i córki.
Rdz 5,22
Henoch chodził z Bogiem, a potem już go nie było, bo Bóg go zabrał.
Rdz 5,24
Trzecie wystąpienie dotyczy Noego i stoi w zdaniu, które najpierw podaje dwa inne określenia, a dopiero na końcu dokłada to:
To są dzieje rodu Noego: Noe był człowiekiem sprawiedliwym i doskonałym w swoich czasach. I Noe chodził z Bogiem.
Rdz 6,9
Kolejność jest znacząca. Sprawiedliwość i nienaganność to opis postępowania, natomiast chodzenie z Bogiem to opis towarzystwa. Nie tyle mówi, jaki Noe był, ile z kim szedł.
Skąd wzięła się przenośnia
Hebrajski czasownik oznacza chodzenie, a w formie użytej w tych wersetach — chodzenie ciągłe, nawykowe, powtarzalne. Obraz jest prosty i pochodzi z życia: dwóch ludzi, którzy razem odbywają drogę, robią to zgodnie, w jednym tempie i w jednym kierunku. Nie ma tu mowy o przeżyciu wewnętrznym ani o ekstazie. Jest wspólna droga, rozłożona na lata — przy Henochu tekst podaje wprost, że trwała trzysta lat.
Nie mylić z chodzeniem przed Bogiem
Biblia zna kilka pokrewnych wyrażeń i różnice między nimi są czytelne. Abramowi Bóg mówi co innego niż o Henochu — każe mu chodzić przed swoim obliczem, a więc żyć na widoku, pod spojrzeniem:
Gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, Pan ukazał się Abramowi i powiedział do niego: Ja jestem Bogiem Wszechmogącym. Chodź przed moim obliczem i bądź doskonały.
Rdz 17,1
Micheasz z kolei formułuje żądanie skierowane do każdego człowieka i dokłada do czasownika przysłówek, którego w opisach Henocha i Noego nie ma:
On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.
Mi 6,8
To ważny szczegół. Wyrażenie o pokornym chodzeniu z Bogiem jest w Piśmie poleceniem dla wszystkich, natomiast opis Henocha i Noego jest stwierdzeniem faktu o dwóch konkretnych ludziach. Malachiasz używa jeszcze innej odmiany obrazu, mówiąc o Lewim w pierwszej osobie z perspektywy Boga:
Prawo prawdy było na jego ustach i nie znaleziono na jego wargach nieprawości. Chodził ze mną w pokoju i prawości i wielu odwrócił od nieprawości.
Ml 2,6
Jak łatwo zrozumieć to źle
Najczęstsza pomyłka polega na traktowaniu zwrotu jak ogólnego komplementu dla pobożnych. Tekst tak go nie używa — nie mówi tak o Abrahamie, Mojżeszu, Dawidzie ani o prorokach, choć każdy z nich miał relację z Bogiem opisaną obszernie i mocno.
Druga pomyłka dotyczy Henocha. Zdanie o tym, że potem już go nie było, bo Bóg go zabrał, bywa czytane jako opis wniebowzięcia z pełnym scenariuszem. Tekst mówi mniej: znika i został zabrany. Milczy o miejscu, o sposobie i o stanie, w jakim Henoch się znalazł. Rodowód, w który wpisano tę wzmiankę, przy wszystkich innych postaciach kończy się formułą o śmierci — i właśnie ta różnica, a nie żadna dodatkowa informacja, jest tu całą treścią.
Trzecia pomyłka bierze się z polszczyzny. Chodzenie z kimś brzmi u nas albo jak spacer, albo jak związek uczuciowy. Hebrajski obraz jest bliższy wspólnej wędrówce — dwie osoby idą tą samą drogą, a nie stoją naprzeciw siebie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co w praktyce oznaczało to chodzenie w codzienności Henocha ani Noego. Tekst nie opisuje żadnej sceny modlitwy, ofiary czy rozmowy, która byłaby przykładem takiego chodzenia. Nie wiemy też, czy zwrot był w czasach spisania Księgi Rodzaju utartym określeniem szczególnej bliskości, czy sformułowaniem stworzonym specjalnie dla tych dwóch postaci. Nie znamy wreszcie odpowiedzi na pytanie, które od wieków dzieli czytelników: co dokładnie stało się z Henochem. Milczenie tekstu jest w tym miejscu wyraźne i lepiej je uszanować, niż wypełniać domysłami.
Zobacz też: Micheasz · Henoch — znaczenie imienia · Malachiasz — znaczenie imienia
