Zwrot o chodzeniu w światłości brzmi dziś jak opis przeżycia duchowego: uniesienia, jasności wewnętrznej, poczucia bliskości Boga. Pierwszy list Jana używa go inaczej — jako testu z dwoma sprawdzalnymi wynikami. Warto przeczytać cały tok wywodu, bo pojedynczy werset wyrwany z niego zaczyna znaczyć coś przeciwnego.
Cztery zdania obok siebie
Wywód zaczyna się od stwierdzenia o Bogu, nie o człowieku:
Przesłanie zaś, które słyszeliśmy od niego i wam zwiastujemy, jest takie: Bóg jest światłością i nie ma w nim żadnej ciemności.
1 J 1,5
Potem pada pierwsza z serii formuł warunkowych. Każda ma postać: jeśli mówimy albo jeśli czynimy, to wynika z tego coś sprawdzalnego.
Jeśli mówimy, że mamy z nim społeczność, a chodzimy w ciemności, kłamiemy i nie czynimy prawdy.
1 J 1,6
Zdanie kluczowe podaje dwa skutki chodzenia w światłości:
A jeśli chodzimy w światłości, tak jak on jest w światłości, mamy społeczność między sobą, a krew Jezusa Chrystusa, jego Syna, oczyszcza nas z wszelkiego grzechu.
1 J 1,7
Natychmiast po nim autor zamyka drogę odczytaniu przez bezgrzeszność:
Jeśli mówimy, że nie mamy grzechu, sami siebie zwodzimy i nie ma w nas prawdy.
1 J 1,8
Co z tego wynika
Skutki wskazane w wersecie siódmym są dwa i żaden nie jest uczuciem. Pierwszy to społeczność między sobą, czyli relacja pozioma, między ludźmi — nie relacja z Bogiem, o której mowa w innych zdaniach tego listu. Drugi to trwające oczyszczenie. Oba są w gruncie rzeczy wymierne: albo są między ludźmi trwałe więzi, albo ich nie ma. Ten sam list przekłada to później na najprostszy możliwy sprawdzian, jakim jest stosunek do brata:
Kto mówi, że jest w światłości, a nienawidzi swego brata, dotąd jeszcze jest w ciemności.
1 J 2,9
I od razu formułuje go od strony pozytywnej:
Kto miłuje swego brata, trwa w światłości i nie ma w nim powodu do upadku.
1 J 2,10
Sam czasownik też nie jest przypadkowy. W językach biblijnych chodzenie jest utartym określeniem sposobu życia, całego postępowania, a nie przemieszczania się ani stanu ducha. Prorok używa go dokładnie tak:
Domu Jakuba, chodźcie, postępujmy w światłości Pana.
Iz 2,5
W tym samym rozdziale, kilka wersetów wcześniej, wskazane jest, czego ludy mają się uczyć na górze Pana — chodzi o prawo wychodzące z Syjonu. Światłość i wskazanie drogi idą w Piśmie razem, co widać także w psalmie o słowie jako lampie:
Twoje słowo jest pochodnią dla moich nóg i światłością na mojej ścieżce.
Ps 119,105
Izajasz zna zresztą podróbkę tego chodzenia. Można iść w blasku ognia, który samemu się rozniecono, i to też jest światło:
Oto wy wszyscy, którzy rozniecacie ogień i przepasujecie się iskrami, chodźcie w światłości waszego ognia i w iskrach, które rozpaliliście. Spotka was to z mojej ręki, że będziecie leżeć w boleści.
Iz 50,11
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to czytanie światłości jako doznania. Kto tak czyta, sprawdza siebie po tym, czy coś czuje, a list każe sprawdzać po tym, czy są więzi i czy trwa oczyszczanie.
Drugi błąd to wnioskowanie o bezgrzeszności. Werset siódmy wspomina o oczyszczaniu z grzechu w tym samym zdaniu, w którym mówi o chodzeniu w światłości, a ósmy wprost zabrania mówić o sobie, że się grzechu nie ma. Światłość nie jest tu stanem czystości, lecz miejscem, w którym oczyszczenie w ogóle może się dokonywać.
Trzeci błąd to przesunięcie społeczności na oś pionową. Bardzo często cytuje się ten werset tak, jakby mówił o wspólnocie z Bogiem. Tekst mówi o wspólnocie między sobą, czyli o ludziach.
Czwarty błąd jest polski i dotyczy czasownika. Chodzenie kojarzy się u nas z ruchem albo z nawykiem towarzyskim; w tym zdaniu opisuje całość postępowania. Zamiana na sposób życia natychmiast przywraca zdaniu ciężar.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, z kim autor listu się spiera. Formuły warunkowe brzmią jak cytaty z cudzych wypowiedzi, ale tekst nie nazywa przeciwników ani ich nauki.
Nie wiemy, jak wyglądała w praktyce społeczność, o której mowa — czy chodziło o wspólne posiłki, o pomoc materialną, o zgromadzenia, czy o wszystko naraz. List zakłada, że adresaci wiedzą.
Nie wiemy wreszcie, czy obraz światłości ma tu tło stworzenia, tło przybytku ze świecznikiem, czy tło prorockie. Wszystkie trzy pasują i żadne nie zostało w liście wskazane.
