Formuła o całym sercu i całej duszy jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zwrotów Biblii, a jednocześnie najczęściej rozumianym przez pryzmat współczesnej wrażliwości. W tekście UBG jej najczęstszy wariant pada dziewięć razy, a warianty pokrewne znacznie częściej. Skupisko jest wyraźne: Powtórzone Prawo i teksty, które się na nie powołują.
Rdzeń formuły
Punktem wyjścia jest przykazanie z szóstego rozdziału Powtórzonego Prawa, poprzedzone wyznaniem o jedności Boga:
Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden.
Pwt 6,4
Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły;
Pwt 6,5
Zaraz po nim następuje zdanie, które pokazuje, do czego ta całość ma prowadzić — do słów wziętych do serca:
A te słowa, które ja dziś nakazuję tobie, będą w twoim sercu;
Pwt 6,6
Formuła wraca w tej samej księdze przy różnych czynnościach. Przy szukaniu Boga na wygnaniu:
Jeśli jednak stamtąd będziesz szukać Pana, swego Boga, wtedy znajdziesz go, jeśli będziesz go szukał całym swym sercem i całą swą duszą.
Pwt 4,29
Przy służbie i przy strzeżeniu przykazań:
Teraz więc, Izraelu, czego żąda od ciebie Pan, twój Bóg? Tylko tego, abyś się bał Pana, swego Boga, abyś chodził wszystkimi jego drogami i abyś go miłował, i służył Panu, swemu Bogu, z całego swego serca i całą swoją duszą;
Pwt 10,12
A jeśli będziecie pilnie słuchać moich przykazań, które wam dziś nakazuję – żebyście miłowali Pana, swojego Boga, i służyli mu z całego swego serca i całą swoją duszą;
Pwt 11,13
I przy wypełnianiu ustaw, gdzie stoi na końcu zdania jako miara wykonania:
Dziś Pan, twój Bóg, nakazuje ci wypełnić te ustawy i prawa. Przestrzegaj ich więc i wypełniaj je z całego swego serca i całą swoją duszą.
Pwt 26,16
Co znaczą serce i dusza
Hebrajskie serce nie jest przede wszystkim siedzibą uczuć, lecz ośrodkiem myślenia i decyzji — bliżej mu do naszego umysłu niż do naszego serca. Dusza w tym języku oznacza raczej całe żywe istnienie niż niematerialną część człowieka. Formuła nie mówi więc o wzruszeniu, tylko o tym, że decyzja i życie mają iść w tę samą stronę.
Potwierdza to sposób, w jaki jest używana. Zawsze towarzyszy jej czasownik opisujący czynność: szukać, służyć, strzec, wypełniać, zawrócić. Nigdy nie stoi sama jako opis stanu uczuć.
Widać to również w opisie powrotu z niewoli w modlitwie Salomona, gdzie formuła określa sposób nawrócenia:
I zawrócą do ciebie całym swym sercem i całą swą duszą, w ziemi swoich wrogów, którzy ich pojmali, i będą się modlić do ciebie zwróceni ku swojej ziemi, którą dałeś ich ojcom, ku miastu, które wybrałeś, i ku domowi, który zbudowałem dla twego imienia;
1 Krl 8,48
Oraz w ocenie królów, gdzie służy jako kryterium. Dawid zostaje opisany tym zwrotem, a Jeroboam przez porównanie z nim:
Wyrwałem domowi Dawida królestwo i dałem je tobie, ty jednak nie byłeś jak mój sługa Dawid, który przestrzegał moich przykazań i który chodził za mną całym swym sercem, czyniąc tylko to, co jest prawe w moich oczach;
1 Krl 14,8
Najostrzej wypada ocena Jozjasza, w której formuła zostaje rozbudowana o trzeci człon i połączona wprost z Prawem Mojżesza:
I nie było przed nim króla podobnego do niego, który by wrócił do Pana z całego swego serca, całą swoją duszą i z całej swojej siły, według całego Prawa Mojżesza, i po nim nie powstał nikt jemu podobny.
2 Krl 23,25
W Ewangeliach
Jeszua cytuje ten werset jako największe przykazanie i dokłada do niego czwarty człon:
A Jezus mu odpowiedział: Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i całym swym umysłem.
Mt 22,37
Będziesz więc miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą, całym swym umysłem i z całej swojej siły. To jest pierwsze przykazanie.
Mk 12,30
Wzmianka o umyśle nie zmienia sensu, lecz go rozwija w języku, w którym serce nie niosło już tego znaczenia co po hebrajsku.
Jeremiasz łączy formułę z obietnicą znalezienia i stawia ją jako warunek, co pokazuje, że w tym języku całość serca jest czymś sprawdzalnym, a nie deklaracją:
Będziecie mnie szukać i znajdziecie mnie, gdy będziecie szukać całym swym sercem.
Jr 29,13
Joel z kolei używa jej w wezwaniu do nawrócenia i zestawia z postem, płaczem i zawodzeniem — a więc z czynnościami, nie ze stanami wewnętrznymi:
Dlatego jeszcze i teraz, mówi Pan, wróćcie do mnie całym swym sercem, w poście, płaczu i w lamencie.
Jl 2,12
Odwrotność tej formuły też występuje. O Salomonie na starość powiedziano, że jego serce nie było doskonałe wobec Boga, i uzasadniono to konkretnym postępowaniem, a nie oziębłością:
Gdy bowiem Salomon się zestarzał, jego żony skłoniły jego serce ku innym bogom. Jego serce nie było więc doskonałe wobec Pana, jego Boga, jak serce Dawida, jego ojca.
1 Krl 11,4
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to czytanie formuły jako wezwania do intensywnych uczuć. Prowadzi to do mierzenia własnej wiary temperaturą przeżyć, czego teksty w ogóle nie robią.
Drugi błąd to rozbijanie formuły na osobne części ludzkiej natury i budowanie z niej antropologii. To wyrażenie wzmacniające całość, a nie lista władz duszy.
Trzeci błąd polega na oddzielaniu jej od Prawa. W każdym miejscu, w którym pada, obok stoi coś do zachowania — przykazania, ustawy, słowa. Ocena Jozjasza łączy oba te elementy w jednym zdaniu.
Czwarty błąd to traktowanie zwrotu jako niemożliwego ideału. Tekst używa go opisowo, stwierdzając, że niektórzy tak właśnie postępowali, więc w zamierzeniu autorów nie jest to wymaganie z definicji nieosiągalne.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy trzy i cztery człony formuły w różnych miejscach oznaczają różne zakresy, czy są stylistycznym wzmocnieniem tego samego. Teksty używają ich wymiennie i nie tłumaczą różnicy. Nie wiemy też, jak Izraelici rozpoznawali w praktyce, czy ktoś postępuje całym sercem — Biblia formułuje kryterium, ale nie podaje sposobu jego mierzenia. Wreszcie nie jest jasne, dlaczego akurat te dwa pojęcia zestawiono ze sobą, skoro hebrajski dysponował także innymi określeniami wnętrza człowieka.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Dawid · Jeroboam — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia · Joel — znaczenie imienia
