Bina (בִּינָה, H0998) występuje trzydzieści osiem razy, głównie w księgach mądrościowych. Polskie rozum sugeruje sprawność umysłu albo zasób wiedzy. Hebrajski rzeczownik opisuje coś węższego i bardziej praktycznego: umiejętność dostrzeżenia, że dwie rzeczy nie są tym samym.
Rozeznanie to rozróżnianie
Rzeczownik jest spokrewniony z przyimkiem oznaczającym „między”, który w Piśmie występuje ponad czterysta razy. Ten związek nie jest luźnym skojarzeniem — leży w samym zapisie. Bina to zdolność stania pomiędzy i widzenia granicy.
Z synów Issachara, umiejących rozpoznać czasy, tak że wiedzieli, co Izrael ma czynić – dwustu naczelników, a wszyscy ich bracia stawali na ich rozkazy.
1Krn 12,32
Kronikarz opisuje synów Issachara zwrotem, w którym stoi właśnie bina, a UBG oddaje go jako umiejętność rozpoznania czasów. To najlepszy komentarz do tego słowa: nie chodzi o wiedzę o kalendarzu, lecz o rozpoznanie, jaki jest moment i co z tego wynika dla decyzji.
Jak UBG oddaje binę
Tak, jeśli przywołasz roztropność i swoim głosem wezwiesz rozum;
Prz 2,3
Tu ten sam wyraz staje się roztropnością, a stojący obok pokrewny rzeczownik — rozumem. Czytelnik widzi dwa polskie słowa i ma prawo sądzić, że chodzi o dwie różne sprawności. W hebrajskim to dwa wyrazy z jednego rdzenia.
Początkiem mądrości jest bojaźń Pana, a wiedza o tym, co święte, to rozum.
Prz 9,10
A do człowieka powiedział: Oto bojaźń Pana, ona jest mądrością, a odstąpienie od zła jest rozumem.
Hi 28,28
W obu wersetach bina stoi w parze z chochmą, czyli mądrością, i w obu UBG tłumaczy ją jako rozum. Układ jest ten sam: mądrość jest szersza, bina jest jej ostrzem. Mądrość wie, jak urządzony jest świat; rozeznanie umie ten porządek zastosować w konkretnym przypadku.
Przestrzegajcie ich więc i wypełniajcie je; to bowiem jest wasza mądrość i wasz rozum w oczach narodów, które usłyszą o wszystkich tych nakazach i powiedzą: Zaprawdę, ten wielki naród jest mądrym i rozumnym ludem.
Pwt 4,6
Powtórzone Prawo mówi, że to przestrzeganie nakazów będzie mądrością i rozumem Izraela w oczach narodów. Bina jest tu czymś widocznym z zewnątrz — nie stanem wewnętrznym, lecz sposobem życia, który daje się zauważyć.
Co gubi polski przekład
Gubi się rodzina wyrazów. Rzeczownik bina, pokrewny mu tewuna oraz czasownik z tego samego rdzenia otrzymują w polszczyźnie różne odpowiedniki — rozum, roztropność, zrozumienie, rozeznanie — i przestają wyglądać na jedną grupę. W Przysłowiach ma to duże znaczenie, bo księga celowo buduje sieć powiązanych pojęć.
Gubi się też praktyczność. Polskie rozum przesuwa binę w stronę zdolności intelektualnej, a więc czegoś, co się ma albo czego się nie ma. Hebrajskie zdania mówią o niej inaczej: trzeba jej wołać, szukać i prosić, a nabywa się ją przez korektę i doświadczenie.
Wreszcie znika sens najprostszy: rozróżnianie. Jeżeli bina jest umiejętnością odróżniania, to jej brak nie jest głupotą, lecz myleniem rzeczy podobnych — a to zupełnie inny zarzut i inna droga naprawy. Dokładnie o tym mówi zdanie o synach Issachara: nie chwali ich za wiedzę, tylko za to, że umieli odczytać sytuację i wskazać, co robić.
Czego nie wiemy
Związek z przyimkiem oznaczającym „między” jest powszechnie przyjmowany, ale to rekonstrukcja historyczna, a nie definicja podana w tekście. Znaczenie słowa ustala jego użycie; etymologia najwyżej podpowiada, skąd mogło się wziąć.
Nie jest też jasne, jak dokładnie bina różni się od tewuny, występującej czterdzieści dwa razy. Oba wyrazy pochodzą z tego samego rdzenia i bywają w Przysłowiach użyte wymiennie, jednak w niektórych zdaniach stoją obok siebie, co sugeruje, że autor jednak je rozróżniał. Reguły tego rozróżnienia nie znamy.
Ostrożności wymaga wreszcie samo zestawienie bojaźni Jahwe z rozeznaniem. Zdanie z dziewiątego rozdziału Przysłów i zdanie z Księgi Hioba brzmią podobnie, ale ustawiają szyk inaczej: raz bojaźń jest początkiem, raz sama zostaje nazwana mądrością. Czy to dwie formuły tej samej myśli, czy dwie różne tezy — z tekstu nie wynika. Kto chce z tego zbudować zamkniętą definicję mądrości, dokłada coś od siebie.
