Ben-Hur to amerykański film Williama Wylera z 1959 roku, trwający 212 minut. Zdobył jedenaście Oscarów, w tym za najlepszy film, za reżyserię, za pierwszoplanową rolę męską dla Charltona Hestona i za drugoplanową dla Hugh Griffitha.
W obsadzie: Charlton Heston (Juda Ben-Hur), Stephen Boyd (Messala), Jack Hawkins (Kwintus Ariusz), Haya Harareet (Estera). Podstawą scenariusza jest powieść Lew Wallace’a Ben-Hur: A Tale of the Christ z 1880 roku — i to jest pierwsza rzecz, którą trzeba o tym filmie wiedzieć.
Które fragmenty Pisma ekranizuje
Właściwie żadnego w całości. Wątki ewangeliczne są w tym filmie tłem, na którym rozgrywa się fabuła powieściowa. Jeszua pojawia się kilkakrotnie: podaje wodę skazanemu na galery Judzie, niesie krzyż i umiera na Golgocie. Nigdy nie widać jego twarzy i nie wypowiada ani jednego słowa. Zagrał go niewymieniony w napisach Claude Heater.
Sceny, które film dotyka, to przede wszystkim droga krzyżowa i ukrzyżowanie:
A wychodząc, spotkali człowieka z Cyreny, imieniem Szymon. Tego przymusili, aby niósł jego krzyż.
Mt 27,32
A gdy przyszli na miejsce zwane Miejscem Czaszki, ukrzyżowali tam jego i złoczyńców, jednego po prawej, a drugiego po lewej stronie. Wtedy Jezus powiedział: Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią. Potem podzielili jego szaty i rzucali o nie losy.
Łk 23,33-34
Drugi wątek biblijny to trąd. Matka i siostra Judy zapadają na niego w więzieniu i trafiają do doliny trędowatych — wykluczenie, które film pokazuje zgodnie z prawem zapisanym w Torze:
Trędowaty zaś, który ma na sobie tę plagę, będzie miał rozdarte szaty, jego głowa będzie odkryta, zakryje sobie usta i będzie wołał: Nieczysty! Nieczysty! Przez wszystkie dni, póki jest na nim plaga, będzie skalany, bo jest nieczysty. Będzie mieszkał sam; jego mieszkanie będzie poza obozem.
Kpł 13,45-46
Ich uzdrowienie w chwili śmierci Mesjasza jest sceną kulminacyjną filmu. W Ewangeliach uzdrowienia z trądu są, ale wyglądają inaczej — są konkretnym spotkaniem, a nie skutkiem ubocznym burzy:
Wtedy przyszedł do niego trędowaty, upadł przed nim na kolana i prosił go: Jeśli chcesz, możesz mnie oczyścić. A Jezus, zdjęty litością, wyciągnął rękę, dotknął go i powiedział do niego: Chcę, bądź oczyszczony! Gdy Pan to powiedział, natychmiast trąd go opuścił i został oczyszczony.
Mk 1,40-42
Co dodano, a czego nie ma w Piśmie
Odpowiedź jest nietypowa: dodano całą fabułę. Juda Ben-Hur nie jest postacią biblijną — wymyślił go Lew Wallace w 1880 roku. Nie ma go Messali, Estery, Kwintusa Ariusza, wyścigu rydwanów, galer ani doliny trędowatych. Nie ma też intrygi z dachówką, która strąca się z dachu domu Ben-Hura i staje się pretekstem do zesłania go na galery.
To jednak nie jest zarzut. Film nigdy nie udawał ekranizacji Biblii — powieść nosi podtytuł Opowieść o Chrystusie i jest świadomie zbudowana jako fikcja rozgrywająca się w tle wydarzeń ewangelicznych. Wallace napisał historię człowieka, którego droga kilkakrotnie przecina się z drogą Mesjasza, i to przecięcie jest sensem książki.
Warto natomiast zauważyć dwie rzeczy. Po pierwsze, sposób pokazania Jeszui — bez twarzy, bez głosu, zawsze z oddali — jest decyzją artystyczną o dużych konsekwencjach. Widz nie słyszy nauczania, widzi tylko gest. To buduje obraz Mesjasza jako milczącej obecności, a Ewangelie pokazują kogoś, kto przede wszystkim mówi. Po drugie, uzdrowienie z trądu w wyniku burzy pod krzyżem przenosi cud z relacji osobistej na atmosferyczną — w tekście chory prosi, a Jeszua odpowiada, dotyka i mówi.
W tle całości leży to samo proroctwo, do którego odwołują się inne filmy o męce:
Wzgardzony i odrzucony przez ludzi; mąż boleści i doświadczony cierpieniem. I przed nim ukrywaliśmy jakby swoją twarz; wzgardzony tak, że mieliśmy go za nic. Zaprawdę on wziął na siebie nasze cierpienia i nosił naszą boleść. A my uważaliśmy, że jest zraniony, uderzony przez Boga i utrapiony. Lecz on był zraniony za nasze występki, starty za nasze nieprawości. Kara dla naszego pokoju była na nim, a jego ranami zostaliśmy uzdrowieni.
Iz 53,3-5
Dla kogo i na co uważać
To znakomite kino i jeden z najlepiej zrealizowanych filmów historycznych, jakie powstały; wyścig rydwanów wciąż wygląda lepiej niż większość współczesnych scen akcji. Jako opowieść o zemście, która przeradza się w rezygnację z zemsty, film jest mocny i uczciwy.
Jedyne, o czym trzeba pamiętać, to jego status: to adaptacja powieści, nie Pisma. Kto tego nie wie, może zapamiętać Judę Ben-Hura jako postać biblijną — a nie jest nią ani on, ani nikt z jego otoczenia. Z tym zastrzeżeniem film można oglądać bez żadnych zastrzeżeń, także z młodzieżą.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Juda — znaczenie imienia · Estera — znaczenie imienia
