Af (אַף, H0639) pojawia się w Tanach dwieście siedemdziesiąt cztery razy i ma znaczenie podstawowe, którego polszczyzna nie ma jak przenieść w całości: nos. Nie przenośnia nosa, nie ozdobnik — organ, przez który się oddycha i który rozszerza się, gdy człowiek wpada w złość. Dopiero z tego obrazu wyrasta użycie liczebnie przeważające, czyli gniew. Polski przekład musi wybierać między jednym a drugim za każdym razem, a wyboru nie da się zaznaczyć w tekście.
Najpierw organ
Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą.
Rdz 2,7
Tchnienie życia wchodzi w nozdrza. Rzeczownik stoi tu w liczbie podwójnej, bo nozdrza są dwa, i wraca w tej samej postaci w opisie potopu oraz u proroków, gdzie kruchość człowieka polega właśnie na tym, że jego oddech mieści się w nosie i może z niego ujść.
Przestańcie polegać na człowieku, którego tchnienie jest w jego nozdrzach. Za co bowiem ma być uznany?
Iz 2,22
Jest też miejsce, w którym przekład zamienia organ na inny. Sługa Abrahama opowiada, jak ozdobił Rebekę: tekst hebrajski mówi wprost, że kolczyk poszedł na jej nos, bo taka biżuteria była w tamtej kulturze zwyczajna. UBG pisze o twarzy, zapewne dlatego, że kolczyk w nosie brzmiałby dla polskiego czytelnika jak anachronizm z innej epoki.
I zapytałem ją: Czyją jesteś córką? Odpowiedziała: Jestem córką Betuela, syna Nachora, którego urodziła mu Milka. Wtedy włożyłem kolczyk na jej twarz i bransolety na jej ręce.
Rdz 24,47
Nozdrza jako twarz
W liczbie podwójnej af oznacza także całe oblicze. Stąd bierze się formuła pokłonu, powtarzana w Księgach Samuela i Kronik kilkanaście razy: ktoś schyla się nozdrzami do ziemi. Polszczyzna oddaje to jako pokłon twarzą do ziemi i robi to trafnie, tylko czytelnik nie ma już szansy zauważyć, że jest to ten sam wyraz, którym opisano gniew Boga trzy rozdziały wcześniej.
Gniew jako rozdęte nozdrza
Wtedy rozpali się mój gniew i pobiję was mieczem, i wasze żony będą wdowami, a wasi synowie sierotami.
Wj 22,24
Tu af znaczy gniew i UBG tak właśnie tłumaczy. Ale w scenie rodzinnej z Księgi Rodzaju ten sam rzeczownik dostaje inne polskie słowo, choć w hebrajskim nic się nie zmienia.
Aż ustąpi zapalczywość twego brata na ciebie i zapomni o tym, co mu zrobiłeś. Wtedy każę cię stamtąd sprowadzić. Czemu mam być pozbawiona was obu w jednym dniu?
Rdz 27,45
Zapalczywość w Rdz 27,45 i gniew w Wj 22,24 to jedno hebrajskie hasło. Przekład rozdziela je, bo tam, gdzie obok af stoi jeszcze charon albo chema, trzeba mieć dwa polskie wyrazy na jedno zdanie — i wtedy af spada do roli drugiego słowa w parze. Czasownik, który najczęściej mu towarzyszy, znaczy płonąć, więc gniew w tych zdaniach nie tyle przychodzi, ile się zapala.
A lud zaczął się skarżyć, co się Panu nie podobało. Gdy więc Pan to usłyszał, bardzo się rozgniewał. I ogień Pana zapalił się przeciwko niemu i pochłonął krańce obozu.
Lb 11,1
Długi w nozdrzach
Wtedy przechodził Pan przed nim i wołał: Pan, Pan, Bóg miłosierny i litościwy, nieskory do gniewu, a bogaty w miłosierdzie i prawdę;
Wj 34,6
Zwrot oddany jako nieskory do gniewu brzmi w hebrajskim erech apajim i znaczy dosłownie: długi w nozdrzach. Obraz jest fizjologiczny — u kogoś takiego droga od pierwszego drgnienia nozdrza do wybuchu jest daleka. Ta sama formuła wraca u Joela, Jonasza, Nahuma, w Nehemiaszu i w trzech psalmach, a Księga Przysłów przenosi ją z Boga na człowieka i stawia obok dokładnego przeciwieństwa.
Nieskory do gniewu jest bardzo roztropny, lecz porywczy wywyższa głupotę.
Prz 14,29
Porywczy to w oryginale ktoś krótki na duchu, czyli o krótkim oddechu. Dłuższy nos przeciw krótszemu tchnieniu — cała antropologia gniewu zbudowana na oddychaniu. Po polsku zostają dwa przymiotniki bez wspólnego mianownika.
Co traci polski czytelnik
Traci jedność obrazu. Gdy Jahwe mówi u Izajasza, że powściąga swój af, jest to ten sam wyraz, który u Hioba oznacza nozdrza zwierzęcia, przez które próbuje się przeciągnąć powróz, i który w opisie stworzenia przyjmuje tchnienie życia. Prorok nie opisuje afektu, tylko powstrzymane parsknięcie.
Ze względu na moje imię powściągam swój gniew i ze względu na moją chwałę powstrzymam swój gniew na ciebie, aby cię nie wytępić.
Iz 48,9
Traci też ślad przysięgi z Psalmu 95, gdzie gniew jest stanem, w którym została złożona, a nie jej treścią. I traci sygnał, że tak samo zapisana partykuła af, występująca sto trzydzieści cztery razy, znaczy po prostu także — dwa różne hasła słownikowe o identycznym zapisie spółgłoskowym, rozdzielane w lekturze wyłącznie przez kontekst.
Przysiągłem im w gniewie, że nie wejdą do mego odpoczynku.
Ps 95,11
Czego nie wiemy
Nie wiadomo, czy związek między nosem a gniewem był dla piszących żywy, czy już martwy. Możliwe, że hebrajski użytkownik słyszał w Wj 34,6 obraz szerokich nozdrzy tak samo słabo, jak Polak słyszy nogę w słowie podnóżek. Teksty tego nie rozstrzygają, a każde rozstrzygnięcie zmienia siłę zdania.
Sporne pozostaje również, czy partykuła o zapisie identycznym z rzeczownikiem to ten sam wyraz w innym użyciu, czy dwa niezależne hasła, które przypadkiem się zeszły. Słowniki dzielą je na osobne numery, lecz robią to na podstawie znaczenia, nie zapisu, więc jest to decyzja porządkująca, a nie odkrycie. Nie wiemy wreszcie, dlaczego akurat ten organ, a nie serce czy wnętrzności, stał się w hebrajskim siedliskiem złości — inne języki semickie idą podobną drogą, ale to opis rozkładu, nie wyjaśnienie przyczyny.
Zobacz też: Tanach · Jahwe · Księga Przysłów
