Kiedy w połowie XX wieku beduiński pasterz rzucił kamień w otwór jaskini nad Morzem Martwym i usłyszał brzęk pękającej gliny, nie wiedział, że otwiera jeden z najważniejszych rozdziałów w dziejach badań nad tekstem Pisma. W dzbanach ukryto zwoje, a wśród nich kompletny, liczący ponad dwa tysiące lat rękopis Księgi Izajasza. Dla każdego, kto traktuje Pismo jako najwyższy autorytet, to znalezisko dotyka pytania fundamentalnego: czy słowa, które dziś czytamy, są tymi samymi, które spisano przed wiekami?
Czym jest to odkrycie
Wielki Zwój Izajasza, w nomenklaturze naukowej oznaczony jako 1QIsaa, to jeden z siedmiu pierwszych zwojów znad Morza Martwego. Odnaleziono go w Grocie 1 w Qumran, przy północno-zachodnim brzegu Morza Martwego, w pobliżu źródła Ein Feszcha. Odkrycia dokonali beduińscy pasterze z plemienia Ta’amireh na przełomie 1946 i 1947 roku.
Zwój jest wyjątkowo okazały: liczy około 734 cm (ponad 7,3 metra) długości i zawiera 54 kolumny tekstu — całą Księgę Izajasza, wszystkie 66 rozdziałów, od początku do końca, z pominięciem jedynie kilku drobnych, uszkodzonych fragmentów. Spisano go po hebrajsku.
Naukowe opracowanie zwoju to zasługa badaczy z American Schools of Oriental Research: rękopis sfotografował i rozpoznał jego wagę John C. Trever, a pierwszej publikacji dokonał zespół pod kierunkiem Millara Burrowsa (wraz z Johnem C. Treverem i Williamem Brownlee) około 1950 roku. Dziś zwój przechowywany jest w Sanktuarium Księgi (Shrine of the Book) w Muzeum Izraela w Jerozolimie i został w całości udostępniony w wysokiej rozdzielczości w internetowym projekcie cyfryzacji zwojów.
Datowanie opiera się na dwóch niezależnych metodach. Analiza paleograficzna (badanie kształtu liter) wskazuje na okres około 125–100 r. p.n.e. Datowanie radiowęglowe, wykonywane wielokrotnie, dało zakres zbieżny z tym wynikiem — badanie z 1995 roku (Jull, Donahue, Broshi, Tov) podaje przy 1 sigma przedział między 202 a 107 r. p.n.e., a przy 2 sigma zakresy wyraźnie szersze. Oznacza to, że zwój jest o około tysiąc lat starszy od najstarszych wcześniej znanych kompletnych rękopisów hebrajskich, takich jak Kodeks z Aleppo (ok. 930 r.) czy Kodeks Leningradzki (1008 r.).
Powiązanie z Pismem
Zwój otwiera się słowami, które w polskim przekładzie brzmią: „Widzenie Izajasza, syna Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy” (Iz 1,1, UBG). Ten sam pierwszy rozdział zawiera jedno z najbardziej znanych wezwań całej Biblii — obietnicę oczyszczenia z grzechu, skierowaną przez samego Jahwe (PAN) do zbuntowanego ludu:
Chodźcie teraz, a rozsądźmy, mówi Pan: Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby były czerwone jak karmazyn, staną się białe jak wełna. (Iz 1,18, UBG)
W hebrajskim tekście w miejscu, które UBG oddaje jako „mówi Pan”, stoi imię Boga — Jahwe. Wielki Zwój Izajasza pozwala nam z niemal namacalną pewnością stwierdzić, że te słowa nie są późnym dodatkiem: czytano je w tej samej postaci już na przeszło sto lat przed narodzeniem Mesjasza, Jeszui (Jezusa), którego posłannictwo On sam wiązał właśnie z Księgą Izajasza.
Odkrycie ma też wymiar szerszy niż jeden rozdział. Sam prorok zapisał zdanie, które stało się jakby streszczeniem tego, co potwierdza qumrański zwój:
Trawa usycha, kwiat więdnie, ale słowo naszego Boga trwa na wieki. (Iz 40,8, UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Warto uczciwie oddzielić fakty ustalone od kwestii wciąż omawianych w nauce.
- Pewne (konsensus): autentyczność zwoju, datowanie na ok. II–I w. p.n.e., kompletność tekstu Izajasza oraz zdumiewająco duża zbieżność z późniejszym tekstem masoreckim, na którym opierają się dzisiejsze przekłady.
- Dyskutowane: dokładny stopień podobieństwa. Popularna liczba „ponad 95% zgodności” (spopularyzowana m.in. przez Gleasona Archera) bywa cytowana, ale zależy ona od przyjętej metody liczenia — rygorystyczne porównanie słowo w słowo daje wynik zauważalnie niższy. Wszystko rozstrzyga się na tym, jak traktować warianty: jest ich ponad 2600, lecz ogromna większość to drobne różnice w pisowni (tzw. warianty ortograficzne), a nie zmiany sensu.
- Dyskutowane: liczba skrybów. Przez dekady sądzono, że zwój spisał jeden kopista. Badanie z 2021 roku (Mladen Popović, Maruf Dhali, Lambert Schomaker z Uniwersytetu w Groningen, opublikowane w „PLOS ONE”), oparte na sztucznej inteligencji analizującej pismo, wskazało na dwóch głównych skrybów z wyraźnym „przejściem” około 27.–28. kolumny. Autorzy podkreślają jednak, że metody te dają nie pewność, lecz statystyczne prawdopodobieństwa.
- Dyskutowane teologicznie: pojedyncze warianty, np. w Iz 53,11 zwój (podobnie jak grecka Septuaginta) dodaje słowo „światło” („ujrzy światło”), którego nie ma w tekście masoreckim i za nim w UBG. To realna różnica, ważna dla interpretacji, choć nie zmieniająca zasadniczego przesłania rozdziału.
Uczciwość wymaga jasnego stwierdzenia: zwój nie „udowadnia”, że Biblia jest prawdziwa w sensie potwierdzenia jej treści teologicznej. To, co pokazuje, jest inne, ale bardzo cenne — mianowicie wierność przekazu: że tekst Izajasza został przez ponad tysiąc lat przepisywany z niezwykłą starannością.
Znaczenie
Przed 1947 rokiem sceptycy mogli zasadnie pytać, na ile średniowieczne rękopisy oddają to, co spisano w starożytności. Wielki Zwój Izajasza w dużej mierze rozwiał tę wątpliwość. Gdy porówna się go z tekstem masoreckim odległym o tysiąc lat, okazuje się, że słynny rozdział 53 — proroctwo o cierpiącym Słudze — brzmi niemal identycznie. Kopiści zmienili głównie pisownię, nie treść.
Dla perspektywy sola scriptura i Hebrew Roots płynie stąd wniosek prosty, a zarazem doniosły: kiedy dziś otwieramy Księgę Izajasza, czytamy w istocie te same słowa, które recytowano w czasach Drugiej Świątyni, jeszcze przed przyjściem Jeszui. Nie jest to dowód wiary, lecz solidna podstawa zaufania, że przekaz nie został zniekształcony. A to właśnie zapowiadał sam prorok: słowo naszego Boga trwa na wieki.
Źródła
- Millar Burrows (red.), przy współpracy Johna C. Trevera i Williama H. Brownlee, The Dead Sea Scrolls of St. Mark’s Monastery, vol. I: The Isaiah Manuscript and the Habakkuk Commentary, American Schools of Oriental Research, New Haven 1950 — pierwsza publikacja zwoju.
- A. J. T. Jull, D. J. Donahue, Magen Broshi, Emanuel Tov, „Radiocarbon Dating of Scrolls and Linen Fragments from the Judean Desert”, Radiocarbon 37/1 (1995), s. 11–19.
- Mladen Popović, Maruf A. Dhali, Lambert Schomaker, „Artificial intelligence based writer identification generates new evidence for the unknown scribes of the Dead Sea Scrolls exemplified by the Great Isaiah Scroll (1QIsaa)”, PLOS ONE 16/4 (2021), e0249769.
- Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible, wyd. 3, Fortress Press, Minneapolis 2012.
- Muzeum Izraela w Jerozolimie, Shrine of the Book — The Digital Dead Sea Scrolls: Wielki Zwój Izajasza (skan całego zwoju w wysokiej rozdzielczości).
