Opisy życia patriarchów wymieniają wielbłądy jako element zwykłego inwentarza i jako środek transportu na dalekie trasy. Robią to mimochodem, bez wyjaśnień, tak jak wymienia się osły i owce.
Ten dobrze traktował Abrama ze względu na nią. Abram miał więc owce, woły, osły, służących i służące, oślice i wielbłądy.
Rdz 12,16
Potem ów sługa wziął dziesięć wielbłądów z wielbłądów swego pana i poszedł – bo miał w swych rękach wszystkie dobra swego pana. Wstał i udał się do Aram-Naharaim, do miasta Nachora.
Rdz 24,10
To właśnie te wzmianki stały się w ostatnich latach jednym z częściej przywoływanych zarzutów wobec wiarygodności Księgi Rodzaju.
Dane z Arawy
Podstawą sporu są badania stanowisk związanych z wytopem miedzi w dolinie Arawy, na południu regionu. Prowadzono tam prace na dużą skalę, z dokładnym datowaniem warstw metodą radiowęglową i z analizą szczątków zwierzęcych. Wynik: kości wielbłąda pojawiają się w tym materiale dopiero w warstwach z końcowej części dziesiątego wieku przed naszą erą, a w starszych, mimo ciągłego użytkowania stanowisk, ich nie ma.
Interpretacja jest bezpośrednia. Kopalnie leżały na pustyni i zależały od transportu; gdyby wielbłąd juczny był dostępny wcześniej, powinien się w tych warstwach pojawić. Jego nagłe wejście w określonym momencie odczytano jako datę upowszechnienia się wielbłąda jako zwierzęcia transportowego w tym regionie.
Mocną stroną tego wniosku jest sposób jego uzyskania. Nie opiera się on na braku wzmianek ani na argumencie z milczenia źródeł pisanych, lecz na policzalnym materiale kostnym z warstw datowanych niezależnie. To rzadka sytuacja, w której da się wskazać przedział czasu, a nie tylko epokę.
Na czym polega zarzut
Jeśli opowiadania o patriarchach mają rozgrywać się kilka stuleci wcześniej, to wielbłądy w nich są szczegółem z późniejszego świata — dopisanym przez tego, kto opowiadał, z realiów własnej epoki. Podobnie odczytuje się karawanę kupców wiozącą towary do Egiptu.
Potem usiedli, aby jeść chleb, a gdy podnieśli swoje oczy, zobaczyli grupę Izmaelitów idących z Gileadu. Ich wielbłądy niosły wonne korzenie, kadzidło i mirrę, a szły, aby to zanieść do Egiptu.
Rdz 37,25
Co osłabia ten wniosek
Argument ma kilka słabych punktów, o których warto wiedzieć, zanim się go przyjmie albo odrzuci. Po pierwsze, dane pochodzą z jednego regionu i dotyczą jednego zastosowania: przemysłowego transportu na skalę masową. Brak kości w kopalni mówi o kopalni, a nie o całym Bliskim Wschodzie.
Po drugie, wcześniejsze świadectwa udomowienia wielbłąda istnieją — pojedyncze kości, figurki i wzmianki tekstowe z terenów Arabii i Mezopotamii — choć ich datowanie i interpretacja bywają kwestionowane, a część z nich może dotyczyć zwierząt dzikich lub sporadycznie wykorzystywanych.
Po trzecie, teksty biblijne nie wymagają masowego użycia. Wielbłądy zamykają wyliczenie dobytku, sługa bierze ich dziesięć, karawana kupiecka wiezie towar luksusowy. To obraz zwierzęcia rzadkiego i kosztownego, a nie podstawy gospodarki. Zupełnie inaczej wygląda opis najazdów midianickich, gdzie wielbłądy występują masowo — i ten opis dotyczy już epoki, w której dane z Arawy potwierdzają ich obecność.
Przybywali bowiem ze swymi stadami i namiotami, a przychodzili jak szarańcza tak licznie, że nie można było zliczyć ich ani ich wielbłądów. Tak wkraczali do ziemi, aby ją spustoszyć.
Sdz 6,5
Po czwarte wreszcie, chronologia samych patriarchów nie jest ustalona. Nie da się porównać dat, z których jedna jest sporna, a druga niedookreślona, i ogłosić sprzeczności jako faktu.
Czego to nie dowodzi
Ten temat nie ma rozstrzygnięcia i nie należy udawać, że je ma. Dane z Arawy są solidne dla Arawy — spornym krokiem jest ich rozciągnięcie na cały region i na wszystkie zastosowania wielbłąda.
Symetrycznie: powoływanie się na pojedyncze wcześniejsze kości czy figurki jako dowód powszechnego udomowienia jest takim samym nadużyciem w drugą stronę. Kilka znalezisk o niepewnym datowaniu nie tworzy obrazu gospodarki.
Nie da się więc ani ogłosić, że Księga Rodzaju została w tym punkcie obalona, ani że zarzut został oddalony. Da się powiedzieć, co wiemy: w konkretnym rejonie i w konkretnym zastosowaniu wielbłąd pojawia się późno, a reszta pozostaje otwarta.
