Prawo Mojżeszowe poświęca chorobie skóry dwa długie rozdziały, a Ewangelie wracają do niej wielokrotnie. Przez stulecia dyskusja o tym, czym była, toczyła się wyłącznie na tekstach. W Dolinie Hinnom pojawiła się w niej próbka biologiczna.
Grobowiec, którego nie otwierano
W zespole grobowym w rejonie Akeldamy, na zboczu doliny na południe od Starego Miasta, natrafiono na komorę zamkniętą i nienaruszoną od starożytności. To rzadkość: grobowce skalne były w Judei używane wielokrotnie, a kości starszych zmarłych przekładano, by zrobić miejsce. Tu nie przełożono niczego. Wewnątrz zachowały się szczątki owinięte tkaniną — jedyny znany całun pogrzebowy z Jerozolimy tego okresu.
Tkanina jest tkana prosto, w splocie płóciennym, i składa się z osobnych części na ciało i na głowę. Zestawia się ją niekiedy z całunem przechowywanym w Turynie, którego splot jest znacznie bardziej złożony. Trzeba jednak od razu zastrzec rzecz oczywistą: jedno pochowanie nie ustala normy dla całego kraju i całego stulecia, a różnica splotu może wynikać z zamożności, mody albo pochodzenia tkaniny.
Co znaleziono w kościach
Badania molekularne wykryły w szczątkach materiał genetyczny prątka trądu oraz prątka gruźlicy. To pierwsze tak pewne rozpoznanie trądu w Jerozolimie okresu Drugiej Świątyni i jednocześnie świadectwo dwóch chorób naraz. Zestawienie jest istotne medycznie: gruźlica w organizmie osłabionym trądem przebiega ciężko i to ona częściej bywa bezpośrednią przyczyną śmierci. Zamknięcie grobowca bywa wiązane z obawą przed zakażeniem, ale to interpretacja — komora mogła zostać nieużyta z powodów zupełnie innych.
Zwraca uwagę jeszcze jedna okoliczność. Sam grobowiec należy do zespołu, w którym chowano ludzi zamożnych — komory kute w skale kosztowały i nie były dostępne dla każdego. Chory na trąd, którego prawo odsuwało od wspólnoty, otrzymał więc pochówek w rodzinnym grobowcu, z całunem i we właściwym obrządku. Odosobnienie za życia nie oznaczało wykluczenia po śmierci, a to jest wniosek płynący wprost z kontekstu znaleziska.
Czym jest caraat
Trędowaty zaś, który ma na sobie tę plagę, będzie miał rozdarte szaty, jego głowa będzie odkryta, zakryje sobie usta i będzie wołał: Nieczysty! Nieczysty!
Kpł 13,45
Hebrajski termin obejmuje jednak znacznie więcej niż jedną chorobę zakaźną. Ten sam rozdział mówi o pladze pojawiającej się na szacie wełnianej i lnianej, a następny — na ścianach domu. Żadna choroba skóry nie atakuje tkanin i muru. Caraat jest więc kategorią rytualną, obejmującą zjawiska, które łączy nie przyczyna medyczna, lecz skutek prawny: nieczystość i odosobnienie.
Gdy wejdziecie do ziemi Kanaan, którą daję wam w posiadanie, a ja dopuszczę plagę trądu na jakimś domu z waszej posiadłości;
Kpł 14,34
Wynika stąd wniosek ważny dla lektury. Kapłan opisany w tych rozdziałach nie stawia diagnozy w naszym sensie i nie leczy — ogląda, orzeka i odsyła, a po ustąpieniu plagi przyjmuje z powrotem. Rozpoznanie prątka w konkretnych kościach nie zmienia tej ramy ani jej nie tłumaczy.
Gdy wchodził do pewnej wioski, wyszło mu naprzeciw dziesięciu trędowatych mężczyzn, którzy stanęli z daleka.
Łk 17,12
Dziesięciu ludzi stojących z daleka to obraz zgodny zarówno z przepisem, jak i ze zwyczajem: chory żyje poza wspólnotą, ale nie sam — trędowaci trzymali się razem, bo nie mieli innego towarzystwa.
Czego to nie dowodzi
Jeden pochówek nie opisuje epoki. Nie wiemy, jak częsty był trąd kliniczny w Judei ani od kiedy tam występował; świadectwa paleopatologiczne z wcześniejszych stuleci są w tym regionie skąpe i sporne, więc nie wolno rzutować tego rozpoznania na czasy Księgi Kapłańskiej. Nie da się też utożsamić biblijnego caraat z chorobą wykrytą w tych kościach — kategoria z Tory jest szersza i obejmuje zjawiska niebędące chorobą wcale. Wreszcie sam całun mówi o jednym pogrzebie i nie rozstrzyga sporów o inne tkaniny; kto chce go użyć jako argumentu w tamtej dyskusji, wychodzi poza to, co daje znalezisko.
