Wyżyna między Jerozolimą a Samarią nie jest krainą łagodnych wzgórz. To strome stoki z wapiennym podłożem, cienką warstwą gleby, kamieniami na powierzchni i zimowymi deszczami, które spływają błyskawicznie, zabierając ziemię w dolinę. Rolnictwo jest tu możliwe dopiero po przebudowaniu samego stoku.
Zadanie postawione wprost
Księga Jozuego zapisuje rozmowę, w której pokolenia narzekają na ciasnotę, a odpowiedź brzmi: idźcie w góry i zróbcie sobie miejsce.
I Jozue odpowiedział im: Jeśli jesteście ludem wielkim, idźcie do lasu i wykarczujcie tam sobie miejsce w ziemi Peryzzytów i Refaitów, skoro za ciasno jest wam na górze Efraim.
Joz 17,15
Lecz otrzymasz górę; a że tam jest las, to go wykarczujesz i będziesz miał jego granice. Wypędzisz bowiem Kananejczyków, choć mają żelazne rydwany i są potężni.
Joz 17,18
To nie jest obietnica gotowej ziemi. To polecenie wykonania pracy — karczowania, oczyszczania i przystosowania terenu, który sam z siebie nie nadaje się pod uprawę. Tekst zakłada osadnictwo, które trzeba wytworzyć, a nie zająć.
Jak działa terasa
Terasa to poprzeczny do stoku mur oporowy z kamieni zebranych z pola, za którym gromadzi się ziemia. Powstaje wąski, poziomy pas uprawny. Mur zatrzymuje spływ, spowalnia wodę i pozwala jej wsiąkać zamiast zmywać glebę; równocześnie pozbywa się problemu kamieni, które i tak trzeba było usunąć. Nakład jest ogromny, ale jednorazowy, a efekt trwa pokolenia — pod warunkiem, że ktoś naprawia mury po każdej większej ulewie.
Ten sam porządek prac widać w pieśni o winnicy, gdzie oczyszczenie z kamieni jest osobną, wymienioną czynnością. Kamień w tej gospodarce nie jest przeszkodą do wyrzucenia, tylko surowcem budowlanym leżącym na miejscu.
Dlaczego to ważne dla czytania Biblii
Osadnictwo wyżynne, które w epoce żelaza rozrasta się w setki niewielkich osad, jest tłem całego okresu sędziów. Bez teras te osady nie mają z czego żyć. Wynika stąd obraz gospodarki opartej na pracy rodziny i rodu przez wiele pokoleń, przywiązanej do konkretnego kawałka stoku, który ktoś wcześniej zbudował własnymi rękami.
Dopiero na tym tle nabierają ciężaru przepisy Tory o granicy pola, o dziedziczeniu ziemi w obrębie rodu i o zakazie przesuwania kamienia granicznego. Ziemia nie jest tu towarem, bo nie jest zastana — jest wynikiem pracy przodków, a jej utrata oznacza utratę dorobku kilku pokoleń.
Problem, którego nie da się obejść
Datowanie teras należy do trudniejszych zagadnień archeologii tego regionu. Mur z kamienia bez zaprawy nie zawiera niczego, co dałoby się zbadać, a gleba za nim jest przemieszana i wielokrotnie przekopywana. Metody badające, kiedy ziarna z nasypu ostatni raz widziały światło, dają wyniki rozrzucone od epoki żelaza po czasy osmańskie, często w obrębie jednego systemu teras. Powód jest prosty: terasy przebudowywano bez końca, a każda naprawa miesza materiał.
Można więc obronić zdanie, że technika terasowania była w górach znana i stosowana w epoce żelaza, bo wskazują na to badania kilku stanowisk, na których terasy udało się powiązać z warstwami osadniczymi. Nie da się obronić zdania, że oglądany dziś stok jest izraelski, ani policzyć, ile teras pochodzi z której epoki.
Czego to nie dowodzi
Terasy nie potwierdzają żadnego wydarzenia opisanego w Księdze Jozuego ani nie rozstrzygają sporu o to, jak Izrael znalazł się w górach. Pokazują warunek techniczny osadnictwa, a nie jego przebieg czy pochodzenie mieszkańców.
Nie ma też czegoś takiego jak terasa izraelska rozpoznawalna po wyglądzie. Mur oporowy budowany dzisiaj wygląda niemal tak samo jak trzy tysiące lat temu, bo problem i materiał się nie zmieniły. Każde przypisanie konkretnego obiektu do epoki wymaga wykopalisk, a bez nich pozostaje domysłem — nawet jeśli powtarza się go często.
