Nie każde stanowisko daje inskrypcję z imieniem króla. Częściej archeolog ma do dyspozycji mury, garnki i nic więcej — i musi powiedzieć, co z tego wynika. Tell Jemmeh, kopiec w północno-zachodnim Negebie, jest dobrym ćwiczeniem z takiego czytania.
Gdzie to leży i dlaczego akurat tam
Stanowisko znajduje się w pobliżu doliny Besor, na trasie łączącej wybrzeże Filistei z północno-wschodnią granicą Egiptu. Kto szedł z Mezopotamii nad Nil, szedł tędy. Asyria, która od czasów Tiglat-Pilesera III kontrolowała nadmorski pas, potrzebowała w tym rejonie punktów oparcia: miejsc na magazyn, na garnizon i na urzędnika pilnującego handlu.
Izajasz datuje jeden ze swoich znaków rokiem asyryjskiej wyprawy na Aszdod, a więc na tę samą rubież.
W roku, w którym Tartan przybył do Aszdodu, wysłany tam przez Sargona, króla Asyrii, walczył przeciw Aszdodu i go zdobył;
Iz 20,1
Co znaleziono
Najbardziej wyróżniającym się obiektem jest ceglana budowla, w której zastosowano sklepienia — technikę powszechną w Mezopotamii, a rzadką na tym terenie. Do tego dochodzi ceramika określana jako asyryjska ceramika pałacowa: cienkościenne naczynia o charakterystycznych kształtach, wytwarzane według wzorców z serca imperium.
Oba elementy razem układają się w obraz miejsca powiązanego z asyryjską administracją. Sposób budowania i naczynia używane przy stole to rzeczy, które przyjeżdżają razem z ludźmi, a nie same.
Granice tego wniosku
Trzeba jednak od razu powiedzieć, jak cienki jest to materiał. Nie ma tu inskrypcji. Nie ma imienia króla, namiestnika ani nawet nazwy miejsca w zapisie klinowym. Nie ma nic, co by przypinało budowlę do konkretnej daty czy konkretnej kampanii. Cała atrybucja opiera się na architekturze i ceramice, czyli na porównaniu z innymi stanowiskami.
Porównanie ma zaś dwie słabości. Po pierwsze, naczynia w typie asyryjskim bywały wyrabiane lokalnie, jako naśladownictwo — moda dworu rozchodziła się szybciej niż urzędnicy. Znalezienie takiego naczynia dowodzi kontaktu, nie zaś obecności Asyryjczyka. Po drugie, technika sklepienia mogła zostać przejęta i zastosowana przez miejscowego budowniczego, który widział, jak się to robi gdzie indziej.
Datowanie samej budowli i jej funkcja pozostają przedmiotem dyskusji. Proponowano magazyn, siedzibę urzędnika, budynek gospodarczy przy szlaku. Żadna z tych propozycji nie ma potwierdzenia w napisie i wszystkie opierają się na rozplanowaniu wnętrza oraz na tym, co w nim znaleziono.
Po co więc o tym pisać
Bo stanowiska takie jak to tworzą tło, bez którego pojedyncze efektowne znaleziska wiszą w powietrzu. Asyryjska obecność na południowo-zachodniej rubieży nie polegała na jednej wyprawie i jednej steli, lecz na sieci punktów, przez które przechodziły towary, wojsko i podatki. Wzmianka Izajasza o dowódcy przybywającym pod Aszdod zakłada właśnie taką infrastrukturę — armia nie pojawia się w Filistei znikąd.
Jest tu też lekcja metodyczna. Uczciwy opis stanowiska bez inskrypcji brzmi nudno i nie nadaje się na nagłówek. Właśnie dlatego warto go napisać: pokazuje, jak wygląda normalna praca z materiałem, w której wniosek jest ostrożny, a stopień pewności podany wprost.
Czego to nie dowodzi
Budowla z Tell Jemmeh nie potwierdza żadnego wersetu. Nie mówi nic o kampanii przeciw Aszdodowi, o Sargonie ani o proroctwie Izajasza — nie ma w niej niczego, co dałoby się z tymi sprawami bezpośrednio powiązać.
Nie dowodzi również, że w tym miejscu stacjonowali Asyryjczycy. Dowodzi, że budowano tu i zastawiano stół według wzorców przyniesionych z Mezopotamii, co jest zdaniem znacznie słabszym, ale za to takim, które materiał rzeczywiście utrzymuje. Kto chce z tego kopca wyprowadzić więcej, dokłada od siebie.
