Scena nadania imienia Janowi ma szczegół, który w polskim przekładzie wygląda niewinnie, a w rzeczywistości opisuje konkretny przedmiot.
A on poprosił o tabliczkę i napisał: Jan jest jego imię. I dziwili się wszyscy.
Łk 1,63
Grecki wyraz użyty w tym miejscu nie oznacza kartki ani zwoju. Oznacza małą tabliczkę — sprzęt do pisania rzeczy tymczasowych, przeznaczony do zatarcia i ponownego użycia. Zachariasz nie prosi o dokument. Prosi o coś, na czym można napisać jedno zdanie i wygładzić.
Znalezisko ze studni
Najbardziej wymowne egzemplarze tego rodzaju wydobyto ze studni na terenie pałacu w Nimrud. Są to płytki z kości słoniowej i z drewna, z ramką i wybranym płytkim polem w środku, spinane zawiasami tak, by składały się jak dzisiejsza książeczka. W polu zachowały się resztki masy woskowej. Kilka egzemplarzy nosi inskrypcję wiążącą zestaw z władcą asyryjskim i wskazującą, jaki tekst na nim zapisano.
Zasada działania jest prosta i genialna. Wosk zmieszany z dodatkiem nadającym mu twardość wciska się w wybrane pole. Rylec o ostrym końcu ryje w nim znaki, a drugi koniec, spłaszczony, wygładza je z powrotem. Powierzchnia wraca do stanu wyjściowego i można pisać od nowa. Składane skrzydła chronią zapis przed rozmazaniem, a całość zamyka się i nosi.
Ten typ notatnika nie jest wynalazkiem asyryjskim ani lokalnym. Podobne składane tabliczki znane są z wraku statku zatopionego u wybrzeży Azji Mniejszej, a więc z czasów jeszcze wcześniejszych, i pozostają w użyciu przez cały okres rzymski, gdzie służą do rachunków, listów, ćwiczeń szkolnych i notatek urzędowych.
Dlaczego to wyjaśnia scenę u Łukasza
Kapłan pozbawiony mowy potrzebuje odpowiedzieć na pytanie zadane na miejscu, w obecności krewnych. Papirus jest drogi i przeznaczony do rzeczy trwałych; nikt nie wyciąga arkusza, żeby napisać jedno imię. Tabliczka woskowa leży natomiast w domu tak, jak dziś leży kartka przy telefonie. Prośba o nią jest prośbą o rzecz codzienną i to właśnie czyni tę scenę zwyczajną, a nie uroczystą.
Warto też zauważyć, jak zbudowane jest samo zdanie. Zachariasz nie pisze wypowiedzi ani wyjaśnienia — pisze imię i orzeczenie, cztery słowa, dokładnie tyle, ile mieści się na małej tabliczce i ile trzeba, by rozstrzygnąć spór toczący się wokół niego. Nośnik i treść są tu dopasowane do siebie: krótki zapis na przedmiocie przeznaczonym do krótkich zapisów. Zdziwienie zebranych dotyczy nie sposobu przekazu, tylko wyboru imienia, którego w rodzinie nie było.
Tablica u proroków
Wtedy Pan mi odpowiedział: Zapisz to widzenie, zapisz je wyraźnie na tablicach, aby czytający mógł je szybko przeczytać.
Ha 2,2
I Pan powiedział do mnie: Weź sobie wielką księgę i napisz w niej ludzkim pismem: Maherszalalchaszbaz.
Iz 8,1
Obydwa polecenia zakładają zapis wykonany tak, by dało się go odczytać z pewnej odległości i szybko. Tablica jest tu nośnikiem publicznym — czymś, co się stawia albo wystawia, a nie zwija i chowa. Warto zauważyć, że w obu przypadkach nacisk pada na czytelność i na krótkość, czyli na cechy właściwe temu, a nie innemu nośnikowi.
Czego to nie dowodzi
Z Judei pierwszego wieku nie mamy zachowanej tabliczki woskowej, więc przedmiot z Ewangelii Łukasza odtwarzamy przez analogię z resztą świata śródziemnomorskiego, gdzie takie tabliczki są udokumentowane obficie. Znalezisko z Nimrud pochodzi z innego kraju i z czasów o wiele wcześniejszych; pokazuje ono trwałość i rozpowszechnienie samego rozwiązania, a nie egzemplarz, po który sięgnięto w domu Zachariasza. Wosk z natury nie przechowuje zapisu — to, co ktoś na nim napisał, było kasowane z założenia, więc treść starożytnych notatek jest bezpowrotnie stracona i żadne nowe znalezisko tego nie zmieni. Wreszcie hebrajskie tablice z ksiąg prorockich mogły być kamienne, drewniane albo powleczone woskiem; tekst tego nie rozstrzyga, a archeologia nie ma czego z nim zestawić.
