Taanak leży w Biblii tam, gdzie leży w terenie — na krawędzi doliny Jizreel, obok Megiddo. Pieśń Debory wymienia oba miasta jednym tchem.
Przybyli królowie i walczyli, walczyli wówczas królowie Kanaanu w Tanak, nad wodami Megiddo; nie odnieśli jednak korzyści w srebrze.
Sdz 5,19
Z tego właśnie tellu pochodzi jeden z najczęściej reprodukowanych przedmiotów archeologii biblijnej: gliniany stojak kultowy z X wieku przed naszą erą, wysoki na kilkadziesiąt centymetrów, z czterema poziomami płaskorzeźbionej dekoracji na froncie. Nie jest to obiekt sporny. Spór dotyczy wyłącznie tego, co przedstawia.
Cztery piętra
Poziom dolny: naga postać kobieca stojąca frontalnie, po jej bokach dwa koty z otwartymi paszczami. Poziom drugi: dwa uskrzydlone sfinksy o ludzkich twarzach, a między nimi puste, niczym niewypełnione pole. Poziom trzeci: stylizowane drzewo, po jego bokach dwa kozły podgryzające liście, a na skrajach znów koty. Poziom najwyższy: czworonóg widziany z boku, nad jego grzbietem skrzydlaty dysk, po bokach spiralne woluty.
Cała ta dekoracja siedzi na przedmiocie użytkowym. Stojak jest pusty w środku, ma otwory i miskowate zwieńczenie — służył do stawiania czegoś na górze albo do palenia czegoś wewnątrz. Nie jest posągiem bóstwa. Jest meblem sanktuarium.
Dwie lektury
Pierwsza lektura czyta piętra naprzemiennie. Kobieta z kotami i drzewo z kozłami to dwa przedstawienia tej samej bogini — raz w postaci ludzkiej, raz w postaci drzewa. Puste pole między sfinksami to celowa nieobecność wizerunku, czyli bóstwo, którego się nie przedstawia. Czworonóg pod skrzydlatym dyskiem to zwierzę, na którym bóstwo stoi. Przy takim odczytaniu stojak jest zapisem dwóch obecności naraz.
Druga lektura jest ostrożniejsza. Lwy, sfinksy, drzewo życia ze zwierzętami i skrzydlaty dysk to standardowy słownik sztuki całego Lewantu; wystarczy sięgnąć po kość słoniową z Megiddo albo pieczęcie z Fenicji, żeby zobaczyć te same motywy bez żadnego związku z Izraelem. Puste pole może być otworem technicznym, a nie deklaracją teologiczną. Czworonóg bywa czytany raz jako cielec, raz jako koń, a od tego zależy cała reszta.
Rozstrzygnięcia nie ma, bo stojak nie ma inskrypcji. Nie mówi, komu służył ani kto go zamówił.
Kult na poziomie ziemi
Wartość tego przedmiotu polega na czymś innym niż na rozwiązaniu zagadki. Pokazuje, jak wyglądał kult, o którym Biblia mówi zwykle jednym słowem potępienia. Gdy Eliasz zwołuje ludzi na Karmel, wymienia dwie grupy przeciwników.
Teraz więc poślij i zgromadź przy mnie cały Izrael na górze Karmel oraz czterystu pięćdziesięciu proroków Baala, a także czterystu proroków z gajów, którzy jadają u stołu Jezabel.
1 Krl 18,19
Polskie tłumaczenie ma tu proroków z gajów, bo hebrajskie słowo aszera oznacza zarówno boginię, jak i drewniany obiekt kultowy stawiany przy ołtarzu. Czytelnik widzi zagajnik i nie widzi przedmiotu. Stojak z Taanak przypomina, że po drugiej stronie sporu nie stała abstrakcja, tylko konkretne wyposażenie: stojaki, ołtarzyki, słupy, naczynia — rzeczy, które ktoś ulepił, wypalił i postawił w budynku.
Czego to nie dowodzi
Stojak nie dowodzi, że Izraelici czcili Aszerę obok Boga, bo nie wiadomo, czy powstał w kręgu izraelskim; Taanak w X wieku był miastem o mieszanej, kananejskiej tradycji. Nie dowodzi też, że pusty poziom przedstawia niewidzialnego Boga — to jest odczyt, nie odczytanie napisu. Nie jest ilustracją do żadnego wersetu i nie potwierdza żadnej sceny biblijnej; Pieśń Debory wspomina Taanak jako pole bitwy, nie jako miejsce kultu. Tym, co ten przedmiot rzeczywiście daje, jest obraz materialnej strony religii z czasów sędziów i pierwszych królów — i świadomość, że ta strona była bogatsza, niż sugeruje krótka wzmianka w tekście.
