Schody prowadzące na taras pałacu audiencyjnego w Persepolis pokryto reliefem, który ciągnie się przez dziesiątki metrów. Po jednej stronie idą dostojnicy dworu, po drugiej — dwadzieścia trzy delegacje poddanych ludów. Każda ma własny strój, własne uczesanie, własnego perskiego przewodnika trzymającego pierwszego z delegatów za rękę, i własny dar: konie, wielbłądy, tkaniny, naczynia, kły słoniowe, sztaby metalu.
Jak imperium przedstawiało samo siebie
To nie jest kronika ani spis podatkowy. To program polityczny wykuty w kamieniu. Perska ideologia władzy przedstawiała państwo jako porządek, w którym ludy nie są zdeptane, lecz uporządkowane: każdy zachowuje swój strój i swój wytwór, a wszystkie razem podtrzymują tron. Delegaci nie idą w kajdanach i nie leżą pod stopami króla — to istotna różnica wobec asyryjskiej i egipskiej ikonografii zwycięstwa.
Ten sam obraz stoi za sceną uczty otwierającej Księgę Estery. Wymienieni tam ludzie to nie dwór w wąskim sensie, lecz reprezentacja imperium: rdzeń perski i medyjski oraz zarządcy prowincji, ściągnięci do stolicy jak delegacje na reliefie.
W trzecim roku swego panowania wyprawił u siebie ucztę dla wszystkich swoich książąt i sług. Stawili się przed nim dowódcy Persów i Medów oraz dostojnicy i książęta prowincji.
Est 1,3
Reliefy warto też czytać jako dokument gospodarczy, choć nim nie są. Dary niesione przez delegacje odpowiadają temu, z czego dana kraina słynęła: skądinąd wiemy, że państwo ściągało świadczenia w naturze według specjalizacji regionów. Konie z Medii, tkaniny z Syrii, kość słoniowa z południa — obraz ten pokrywa się z tym, co o perskim systemie danin mówią inne źródła, choć na schodach przedstawiono go jako dobrowolny hołd, a nie jako podatek.
Satrapia, prowincja, zarzecze
Warto rozplątać trzy pojęcia, które w polskich przekładach bywają zacierane. Satrapia to wielka jednostka zarządzana przez satrapę; prowincja to jednostka mniejsza, wewnątrz satrapii, na czele z namiestnikiem; zarzecze zaś, aramejskie Abar Nahara, to nazwa obszaru na zachód od Eufratu, obejmującego Syrię, Fenicję, Cypr i Palestynę. Prowincja Jehud, czyli okrojona Juda ze stolicą w Jerozolimie, była w tej strukturze jednostką niską i niewielką.
Księga Ezdrasza pokazuje ten układ w działaniu. Kontrolę nad budową świątyni prowadzi nie satrapa z odległej stolicy, lecz urzędnik zarzecza, który przyjeżdża na miejsce i żąda podstawy prawnej.
W tym czasie przyszli do nich Tattenaj, namiestnik zarzecza, i Szetarboznaj oraz ich towarzysze i tak mówili do nich: Kto wam rozkazał budować ten dom i wznosić jego mury?
Ezd 5,3
Otwarcie Księgi Estery posługuje się natomiast najszerszą możliwą ramą — dwoma krańcami imperium i liczbą jednostek administracyjnych. Zestawienie tych dwóch perspektyw, dworskiej i lokalnej, dobrze pokazuje, na jakich piętrach rozgrywają się obie księgi.
I stało się za dni Aswerusa – tego Aswerusa, który królował od Indii aż do Etiopii nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami;
Est 1,1
Umiejscowienie Judy na tym piętrze wyjaśnia sporo z tonu obu ksiąg. Dla dworu w Suzie sprawa muru w Jerozolimie była drobiazgiem załatwianym korespondencyjnie; dla mieszkańców prowincji była kwestią przetrwania wspólnoty. Ta różnica skali jest w Piśmie widoczna i nie trzeba jej wygładzać — Nehemiasz musi zabiegać o audiencję i o listy właśnie dlatego, że jego sprawa nie miała w tym systemie żadnej naturalnej wagi.
Czego to nie dowodzi
Reliefy Apadany nie są rejestrem administracyjnym i nie wolno ich tak czytać. Liczba delegacji nie odpowiada liczbie satrapii ani tym bardziej biblijnej liczbie stu dwudziestu siedmiu prowincji; identyfikacja kilku grup pozostaje sporna, bo opiera się na stroju i darach, a nie na podpisach. Na schodach widać wielkie jednostki etniczne i terytorialne, nie drobne prowincje pokroju Jehud — próba wskazania tam Judejczyków byłaby domysłem.
Nie ma też tutaj żadnego świadectwa o wydarzeniach z Biblii. Reliefy nie mówią, czy Tattenaj naprawdę przyjechał do Jerozolimy ani czy uczta z pierwszego rozdziału Księgi Estery się odbyła. Mówią, jak wyglądała rama, w której takie sceny byłyby możliwe — i przypominają, że była to rama wykonana przez propagandę. Perskie państwo przedstawiało siebie jako harmonię ludów; jak wyglądało to z perspektywy prowincji płacącej podatek, trzeba czytać gdzie indziej, choćby u Nehemiasza.
Zobacz też: Księga Ezdrasza · Nehemiasz · Rama · Juda — znaczenie imienia
